Encyklopedia internetowa - Słowniki online

- Najmniejszy element kompozycji utworu literackiego. Motywem może być zdarzenie, przeżycie bohatera, sytuacja, przedmiot, wygląd. Motywy kształtują wizerunek świata przedstawionego zarówno w jego cechach stałych (motywy statyczne, np. elementy opisu krajobrazu), jak i zmiennych, decydujących o przeobrażeniach i rozwoju owego świata (motywy dynamiczne, np. decyzje bohatera zmieniające przebieg akcji). Struktura kompozycyjna utworu powstaje przez połączenie i kombinację motywów według czterech zasad: 1. motywy zostają uszeregowane w porządku następstwa czasowego; 2. układ motywów jest warunkowany związkami przyczynowo-skutkowymi; 3. w szereg zostają połączone motywy, które zmierzają do założonego z góry, wspólnego celu (związki teleologiczne); 4. motywy uzupełniają się i warunkują wzajemnie, wchodząc w związek funkcjonalny. Motywy powiązane według wymienionych zasad mogą tworzyć układ współrzędny, bądź pozostawać w stosunku nadrzędno-podrzędnym, formując struktury o bardziej skomplikowanej budowie (wątek, → fabuła, → temat, → postać literacka). Główna wiązka motywów, stanowiąca oś konstrukcyjną utworu, wokół której nadbudowywane są jego elementy drugoplanowe, to temat utworu. Specyfika układu motywów i hierarchii tworzonych przez nie ciągów jest zależna od rodzaju literackiego, do którego przynależy dany utwór. Epika faworyzuje zdarzenia - motywy powiązane w układ przyczynowo-skutkowy, które pogrupowane w wątki tworzą fabułę. Natomiast w liryce preferowane są przeżycia, refleksje, myśli, a więc te motywy, które kształtują wizerunek duchowy podmiotu lirycznego, tworzą jego portret psychologiczny. Związek poszczególnych motywów z ich centralnym ciągiem tematycznym decyduje o rozróżnieniu motywów spoistych (w przypadku bliskiego związku) i luźnych (pozostających w nieznacznej relacji z tematem utworu, mających charakter epizodyczny i dygresyjny). Motywy występujące w literaturze najczęściej, wspólne dziełom różnych autorów i epok literackich, łatwo rozpoznawane przez czytelników, noszą nazwę motywów obiegowych, inaczej wędrownych. Obecność motywów obiegowych jest cechą charakterystyczną utworów wywodzących się z kultury ludowej (baśń, bajka, ballada, legenda) oraz należących do tzw. kultury popularnej (powieść kryminalna, love story). W literaturze pięknej motyw literacki jest jednostką poddaną prawu powtórzenia i reinterpretacji, tzn. występuje w utworze w dwóch aspektach: schematycznym - jako element wspólny pewnej klasie dzieł (najczęściej są to realizacje tego samego gatunku literackiego czy odmiany gatunkowej), np. motyw Arkadii w sielance, motyw zdradzonej miłości w balladzie romantycznej, motyw złej siostry w baśni; i indywidualnym - jako jednorazowa i specyficzna dla danego utworu lokalizacja obiegowego motywu w świecie przedstawionym. W tym znaczeniu motyw jest czynnikiem wiążącym utwór z obszarem tradycji literackiej, odsyłającym do innych dzieł tworzących wspólnotę na podstawie realizacji tego samego motywu. Wprowadzenie do dzieła skonwencjonalizowanego motywu polegające jedynie na jego powtórzeniu, przyswojeniu w sposób nieoryginalny i wtórny (tzn. bez elementu reinterpretacji), powoduje znaczne obniżenie wartości artystycznej utworu. IGW
BIBLIOGRAFIA: Z. Łempicki: Osnowa, wątek, motyw. [w:] Wybór pism. T. 2. Studia z teorii literatury. Warszawa 1966; L. Łopatyńska: Motyw literacki. "Twórczość" 1946, nr 11; J. Pelc: Motyw literacki. "Pamiętnik Literacki" 1952.

Dla tego hasła nie dodano jeszcze żadnych obrazków do galerii.