Encyklopedia internetowa - Słowniki online

Korzystanie z serwisów było możliwe to było dzięki środkom pomocowym pochodzącym z Unii Europejskiej


Częściowa realizacja projektu inwestycyjnego sfinansowana została ze środków Unii Europejskiej w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Śląskiego 2007 - 2013

LIRYKA - ODMIANY Słownik: Słownik wiedzy o literaturze

Popularność: (popularność 0%)

Data utworzenia:

2009-03-12 07:43:34

Data ostatniej modyfikacji:

Hasło nie było modyfikowane.

- Poetyki klasyczne operują pojęciami gatunkowymi (→ hymn, → oda, → pieśń, → elegia). Wraz z wyzwoleniem się liryki spod presji poetyk normatywnych miejsce określeń gatunkowych zajmują odmiany rodzajowe: liryka miłosna, religijna, filozoficzna, patriotyczna, polityczna, agitacyjna, autotematyczna. Podstawą typologii tematycznej są treści wyrażanych przeżyć i postaw wobec świata.
Liryka miłosna - Specjalnością poezji, z uwagi na jej intymność i ekspresywność, jest wyznanie miłosne. Do najstarszych wierszy miłosnych - zwanych erotykami - zalicza się hebrajską Pieśń nad pieśniami, pieśni Safony, anakreontyki. Artykulacja odwiecznego tematu stale podlega zmianom, gdyż epoki literackie tworzą własne kanony przeżywania. Model poezji erotycznej w dużym stopniu zależny od przyjętej (w określonym czasie i środowisku) normy intymności, od tego, w jaki sposób mówi się o Erosie (głośno / szeptem, jawnie / aluzyjnie, subtelnie / brutalnie), co wypada, a co nie wypada, bo przekracza to granicę "dobrego smaku" i przyzwoitości.
Tworzona przez trubadurów poezja prowansalska (XI-XIII wiek), pozostająca w ścisłym związku z kulturą feudalną, ukształtowała model miłości dworskiej: subtelnej, idealizującej obiekt uczuć, zakładającej między podmiotem a jego kobiecym ideałem związek feudalny (jaki łączył pana i wasala). Ponieważ wybranka była nieprzystępna (często zamężna), poezja trubadurów, sublimując cielesne pragnienia, przenosiła je w obszar duchowy. Koncepcję amour courtois cechuje dyskrecja i kult kobiety.
W poezji europejskiej ten wzór przetrwał całe stulecia, upowszechnił go petrarkizm (renesansowy i barokowy) - rozumiany jako model przeżywania i wzorzec stylistyczny. Zawarty w liryce Petrarki platonizm (kobieta - typ angeliczny) wprowadza perspektywę metafizyczną: miłość-cierpienie (uczucie niespełnione) wymaga wyrzeczeń, prowadzi do wyboru wartości wyższych i miłości niebiańskiej. Ta koncepcja miłości nie przyjęła się w liryce staropolskiej; bohaterka erotyków Kochanowskiego łączy anielską urodę z zaletami umysłu i szlachetnością obyczajów, natomiast kochanka J.A. Morsztyna (obiekt rozkoszy zmysłowych) już niewiele ma cech anioła. Kreacja kobiety zależy też od konwencji gatunkowej (subtelne pieśni, frywolne fraszki). Barokowi poeci dworscy wyrażają uczucia miłosne w formach kunsztownych (sonet miłosny, madrygał), ich liryka pomysłowo kojarzy erotykę ze śmiercią i przemijaniem (konceptyzm lubi antytezy, paradoksy, efektowne gry poetyckie), łączy zmysłowość z metafizyką, ulegając przeobrażeniom zdąża w stronę liryki filozoficznej (miłosne elegie).
Osobno wypadałoby omówić "czułe" erotyki sentymentalizmu, płomienne wyznania kochanków romantycznych, seksualizm i demonizm miłosnej poezji młodopolan, a także wiersze poetów współczesnych (i te prowokacyjne, i te powściągliwe) - pamiętając o indywidualnej inwencji "mistrzów" tego tematu (F. Karpiński, A. Mickiewicz, K. Przerwa-Tetmajer, B. Leśmian, M. Pawlikowska-Jasnorzewska, K. Gałczyński, K.K. Baczyński, S. Grochowiak, W. Szymborska, H. Poświatowska).
Liryka religijna - W średniowiecznej Polsce (po chrystianizacji, XII-XV w.) najpierw rozwija się łacińska poezja religijna (hymn, antyfona, pieśni, modlitwy, godzinki), potem powstają anonimowe pieśni w języku polskim: maryjne, pasyjne, wielkanocne, kolędowe, godzinkowe. Wypowiedź podmiotu lirycznego (bezosobowa lub wyrażająca uczucia wspólnoty w formie "my") była kierowana do osób boskich, do świętych, do chrześcijan. Ekspresji zbiorowej (np. w hymnie Bogurodzica) przeciwstawia się monolog Marii (w Żalach Matki Boskiej pod krzyżem).
Od średniowiecza po czasy współczesne pojawiają się liczne tłumaczenia i parafrazy psalmów, wciąż powstają kolędy i pastorałki, pieśni maryjne i modlitwy: dziękczynne, błagalne, lamentacyjne. J. Kochanowski - autor Psałterza Dawidowego - wzbogacił lirykę religijną o nowe (renesansowe) treści filozoficzne. W hymnie Czego chcesz od nas Panie..., dziękując Bogu za "hojne dary", poeta łączy podziw dla Stwórcy z zachwytem nad ładem i urodą otaczającego świata. M. Sęp-Szarzyński prosi Boga o wsparcie w heroicznej walce duszy z pokusami cielesnymi. Poeci baroku wnoszą do liryki religijnej wątek eschatologiczny oraz metafizyczny niepokój "człowieka pascalowego". W poezji mistycznej przedstawienie miłosnego związku Chrystusa z duszą Oblubienicą korzysta z toposów liryki erotycznej. Ulegając tendencjom kontrreformacji, poezja krzewi kult maryjny (Maria królową Polski), barokowe kolędy i pastorałki wnoszą elementy sarmackie - religijność miesza się z tym, co narodowe.
Od renesansu równolegle układają się: po jednej stronie - manifestacje religijnych emocji wspólnotowych (obsługiwane przez wyspecjalizowane do tego gatunki: hymn, → psalm, litania, kolęda), po drugiej - liryka intymna ("prywatne" rozmowy z osobą boską lub świętą) w jej kształcie indywidualnym, mniej lub bardziej zależnym od panującej konwencji (np. mistyczna liryka romantyzmu, franciszkańska liryka młodopolska).
Liryka filozoficzna - Tę odmianę reprezentują utwory podejmujące szeroko rozumianą problematykę filozoficzną. Może ona pojawić się w poezji religijnej, w erotykach, w liryce patriotycznej i autotematycznej.
W każdym utworze można odczytać jakieś pojmowanie świata, ale orientację filozoficzną przypisujemy tylko tym wypowiedziom, w których pytania i przeświadczenia filozoficzne (artykułowane wprost lub poetycko zaszyfrowane) stanowią temat główny. Poeci zawsze - na wiele sposobów (co zależne jest od stanu świadomości i założeń programowych epoki, prądu, grupy) - zadają pytania filozoficzne: o możliwości poznania, o naturę bytu, o istotę człowieka i jego stosunek do świata, Boga, innego człowieka. Te pytania (przeświadczenia, wątpliwości, spory) wprowadzają kwestie poznawcze, metafizyczne, eschatologiczne, historiozoficzne, estetyczne, egzystencjalne, które korespondując z koncepcjami filozofów, zazwyczaj są nieprzekładalne na pojęciowy język nauki.
Liryka patriotyczna, polityczna, agitacyjna - Od czasu renesansu poeci, dając wyraz uczuciom patriotycznym, podejmują sprawy związane z życiem narodu, poruszają doraźne kwestie polityczne, formują postawy obywatelskie. Ogromne powodzenie tej liryki zaangażowanej w sprawy narodu i społeczeństwa tłumaczy trudna sytuacja kraju (słabość państwa, rozbiory, wojny, brak autonomii), sytuacja klas upośledzonych.
Nie każdy utwór patriotyczny jest uwikłany w politykę (np. pozbawiony odniesień do aktualności Hymn I. Krasickiego), znamy liczne wyznania miłości do rodzimej przyrody, języka, tradycji. Nie każda wypowiedź polityczna, będąca reakcją na aktualne wydarzenia, ma charakter agitacji (np. ironiczne komentarze do rzeczywistości PRL w wierszach poetów Nowej Fali). Agitacyjność może przyjmować róże formy, od jawnej (np. Bagnet na broń W. Broniewskiego) po ukrytą (np. w aluzjach), również patriotyzm - dawniej manifestowany głośno - współcześnie korzysta z maski ironicznej.
W liryce polityczno-agitacyjnej liryczna strategia angażuje środki perswazyjne do tego, by oddziaływać na odbiorcę bezpośrednio, w liryce patriotycznej zorientowanej refleksyjnie podmiot ocenia, medytuje, rozpamiętuje.
Wyróżnione odmiany łączy wspólny temat, dzieli je rodzaj manifestowanej postawy i charakter przeżyć, aczkolwiek w konkretnych realizacjach deklarowany patriotyzm motywuje wypowiedź polityczno-agitacyjną.
Liryka autotematyczna - W okresie panowania poetyk normatywnych rzadko, od romantyzmu częściej (z wyraźną tendencją rosnącą) poezja podejmuje temat tworzenia (sytuacja twórcy, okoliczności związane z tworzeniem, tworzywem, recepcją), formułuje programy (credo), rozważa potencje kreacyjne, sprawdza możliwości języka artystycznego, demonstruje nieufność wobec języka jako takiego (poezja lingwistyczna).
Por. liryka - dzieje rodzaju, liryka - typy, liryka - właściwości kompozycyjne, podmiot liryczny, rym, wiersz polski. AW

Dla tego hasła nie dodano jeszcze żadnych obrazków do galerii.

Nie zdefiniowano.

Brak linków wewnetrznych.

Brak linków zewnetrznych.

Rodzaj dostępu Cena Sms Pozostałe
Jednorazowy 2 zł

Informacje o nas

Serwisy

Polecane

Zakupy

Pomoc