Encyklopedia internetowa - Słowniki online

Korzystanie z serwisów było możliwe to było dzięki środkom pomocowym pochodzącym z Unii Europejskiej


Częściowa realizacja projektu inwestycyjnego sfinansowana została ze środków Unii Europejskiej w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Śląskiego 2007 - 2013

IRONIA Słownik: Słownik wiedzy o literaturze

Popularność: (popularność 0%)

Data utworzenia:

2009-03-12 07:43:34

Data ostatniej modyfikacji:

Hasło nie było modyfikowane.

- (gr. eironeia) Dosłownie znaczy udawanie głupszego; termin jest najczęściej używany w znaczeniu psychologicznym, estetycznym i filozoficznym. Ironia w znaczeniu psychologicznym jest rodzajem postawy, złośliwością, zamaskowanym szyderstwem w wypowiedzi pozornie aprobującej, choć w istocie negatywnej (ocena nie wprost). Ironiczność przekazu słownego ma na celu zaprzeczenie jego znaczenia dosłownego, a ujawnia się przez intonację bądź mimikę; jest więc wieloaspektowa, łączy w sobie element treściowy, walor emocjonalny oraz wyznaczniki pozawerbalnej komunikacji. Postawa ironiczna jest konsekwencją postrzegania świata, bywa wypadkową określonych środowiskowych napięć, doświadczeń, można więc ją pojmować także jako formę obrony przed agresywnością realnej rzeczywistości. W innym planie postawa ironiczna to wyraz świadomości "wewnętrznej" ironisty, ujawniający się potrzebą polemiczności i logiką ujęcia zjawisk. Ironia jest wyrazem słownego protestu (także agresji), tym samym wyraża określony stosunek ironisty do przedmiotu (dystans, wyższość), skierowany na zewnątrz, ale miewa też ironiczna wypowiedź wektor przeciwny; dotykający autora, jego twórczość, los itp. - to autoironia.
Historyczna perspektywa łączy pojęcie ironii z retoryką oraz formami literackimi; korzeniami sięga głęboko kultury antycznej, obecna zarówno w Iliadzie, jak i tragedii Sofoklesa (ironia tragiczna). Używana bywa w formie złagodzonej w satyrze; tu wchodzi w związki z komizmem i humorem.
Ironia w znaczeniu estetyczno-literackim wyraża się dystansem wobec kulturowych i światopoglądowych aspektów epoki i ludzkiego bytu. Przykładem choćby satyra Do króla I. Krasickiego albo dramaty C.K. Norwida. Romantyczny indywidualizm, sytuujący podmiot twórczy w centrum procesu poznania dla wykazania jego opozycji wobec świata, poczucia sprzeczności, które znajdują wykładnik w przeciwieństwie idei i realności, dostrzega ironię i nadaje jej szczególną rangę w estetyce i twórczości artystycznej. Zyskuje ona odmianę ironii romantycznej. Jej teoretyczne podstawy znajdują oparcie w filozofii subiektywizmu J.G. Fichtego i F. Schlegela. Nieograniczona jest siła twórcza (fantazja) - twierdził Schlegel - a ironia jest czynnikiem poznania, bo "pośredniczy" pomiędzy kontrastami, etapem syntezy, "kolejną przemianą samostwarzania się i samozniszczenia". ¦wiadome igranie pomiędzy rzeczywistością a fikcją, dystans wobec tworów własnej fantazji twórczej (autoironia), wydobycie absurdalności bądź zbanalizowanie zjawiska przez pozorowanie niewiedzy (ignorancja) - to przejaw ironii tak częsty w utworach: G. Byrona, H. Heinego, J. Słowackiego. Ironia w twórczości Norwida wynika ze sprzeczności między historią (sytuacją obiektywną), a jednostką (dążeniami subiektywnymi). Gdy zbieg okoliczności (przypadek), albo ciąg zdarzeń powodują skutki przeciwne oczekiwanym, zjawisko określane jest mianem ironii losu (ironia tragiczna). Doświadcza jej bohater Pierścienia wielkiej damy. Ironia tragiczna i ironia dramatyczna bywają traktowane jako pojęcia synonimiczne. Jest to kategoria estetyczna "wytworzona na gruncie antycznej tragedii", później tym mianem określa się działania bohatera, których finałem staje się katastrofa, wbrew jego oczekiwaniom. Inne ujęcie zagadnienia (Princeton Encyclopedia oraz praca P. Łaguny Ironia jako postawa i jako wyraz) ma na celu semantyczne zróżnicowanie pojęć. Ironia dramatyczna występuje nie tylko w dramacie, może z powodzeniem dochodzić do głosu w prozie, w której kompetencje narratora są ograniczone na rzecz rozbudowanej akcji, bądź gdy wielość dygresji lub zastosowanie kilku narratorów komplikuje jej strukturę. Ironia staje się "środkiem intrygi" (plot device) i realizuje w działaniach, perypetiach, przypadkach akcji; tu wskazać trzeba na związek ironii z poematem dygresyjnym (Beniowski J. Słowackiego, Don Juan G. Byrona - por. dygresja), → powieścią (Pamiętnik znaleziony w Saragossie J. Potockiego), także formami komicznymi - zarówno wysokimi, jak i niskimi.
W znaczeniu filozoficznym ironia to metoda dochodzenia do wiedzy prawdziwej, stosowana przez Sokratesa - ironia sokratejska. Składała się z dwóch części: negatywnej (elenktycznej), oczyszczającej umysł z pozorów i fałszywych sądów, oraz pozytywnej (maieutycznej), uświadamiającej podmiotowi jego potrzeby intelektualne i zachęcającej do poszukiwania odpowiedzi poprzez dialog; ironiczność metody polega na osiągnięciu celu nie wprost, na grze demaskacji (przekonaniu o swojej niewiedzy i pozorności wiedzy rozmówcy).
Ironia stała się kategorią centralną w pracach C. Brooksa dotyczących metaforyczności języka literatury. Zwłaszcza język poezji realizuje - jego zdaniem - zasadę "paradoksu" czy "ironii", którą pojmuje jako siatkę przeciwstawnych punktów widzenia i różnych ocen. Słowo musi "wypływać z kontekstu", "liczyć się z jego ciśnieniem". Słowo ironiczne jest wieloznaczne, "zagęszczone", kontekst stabilizuje jego semantykę. ZM
BIBLIOGRAFIA: C. Brooks: Ironia jako zasada struktury poetyckiej. [w:] Współczesna teoria badań literackich za granicą. T. 1. Oprac. H. Markiewicz. Kraków 1970; S. Kołaczkowski: Ironia Norwida. [w:] Portrety i zarysy literackie. Pisma wybrane. T. 1. Warszawa 1968; P. Łaguna: Ironia jako postawa i jako wyraz (z zagadnień teoretycznych ironii). Kraków 1984; Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics, - hasło "irony", s. 407, wyd. 1965; R. Turasiewicz: Problemy antycznej ironii. Warszawa 1983.

Dla tego hasła nie dodano jeszcze żadnych obrazków do galerii.

Nie zdefiniowano.

Brak linków wewnetrznych.

Brak linków zewnetrznych.

Rodzaj dostępu Cena Sms Pozostałe
Jednorazowy 2 zł


Informacje o nas

Serwisy

Polecane

Zakupy

Pomoc