Encyklopedia internetowa - Słowniki online

- Według najbardziej ogólnej definicji autobiografia to utwór, którego tematem jest własne życie → autora, koleje jego losu, czyny lub zdarzenia, których był świadkiem. Zgodnie z tradycją tak rozumianych autobiografii nie zaliczano do utworów literackich, miały one charakter paraliteracki, były włączane do literatury użytkowej (termin S. Skwarczyńskiej), posługiwały się nieliterackimi gatunkami wypowiedzi, np. → pamiętnikiem, diariuszem, dziennikiem intymnym, → esejem, a twórcami słynnych "autobiografii" byli np. Cezar, św. Augustyn, P. Abelard, Dante, F. Petrarka, B. Cellini. J.J. Rousseau, J.W. Goethe, G. Sand. W literaturze nowożytnej, od Boskiej Komedii Dantego, elementy autobiograficzne, polegające na obdarzaniu bohatera, narratora lub podmiotu, zaczęły się pojawiać także w wypowiedziach mających kształt uznanych za kanoniczne gatunków literackich. Synkretyzm gatunkowy i stopniowe przemieszczanie się pojęcia literackości na coraz szersze obszary piśmiennictwa, zapoczątkowane w romantyzmie, spowodowały że w literaturze XIX i XX wieku pojawiło się szereg gatunków wypowiedzi literackiej, nawiązujących do tych wcześniejszych autobiograficznych form, a autobiografię współcześnie pojmuje się raczej jako wewnętrzną cechę dzieła literackiego lub jego strukturalny element niż jako gatunek wypowiedzi.
W autobiografii można wskazać na dwie podstawowe postawy wobec świata przedstawionego, stanowiące jednocześnie jej dwa nurty ewolucyjne:
1. postawę introwertyczną - w tych autobiografiach świat przedstawiony traktowany jest jako sceneria wewnętrznych przeżyć "ja" autobiograficznego podmiotu,
2. postawę ekstrawertyczną - w tych autobiografiach z kolei przez pryzmat "ja" autobiograficznego podmiotu oglądany jest świat zewnętrzny w jego złożoności i różnorodności.

W najnowszej literaturze polskiej Dziennik W. Gombrowicza ilustruje w sposób modelowy pierwszą postawę, zaś Dziennik pisany nocą G. Herlinga-Grudzińskiego - drugą. Te dwie modelowe postawy podmiotu w autobiografiach są silnie zróżnicowane także ze względu na przyjętą w nich strategię pisarską czy zakładany cel. Autorzy autobiografii mogą za jej pośrednictwem kreować własny obraz swojego losu, wprowadzając do niej także zmyślone lub fantastyczne zdarzenia, konstruując w ten sposób własną legendę pisarza - w najnowszej literaturze polskiej taką strategię pisarską odnaleźć można w powieściach W. Gombrowicza (Trans-Atlantyk, Pornografia, Kosmos), opowiadaniach M. Hłaski (np. Amor nie przyszedł dziś wieczorem) czy Małej apokalipsie T. Konwickiego. Biegunową strategią jest "strategia świadka", w tych utworach element autobiograficzny uwiarygodnia przedstawione zdarzenia i problemy - w literaturze polskiej przykładem mogą być Medaliony Z. Nałkowskiej, Inny świat G. Herlinga-Grudzińskiego, Na nieludzkiej ziemi J. Czapskiego. Postawę introwertyczną ze strategią świadka łączą w swojej poezji Cz. Miłosz, T. Różewicz, M. Białoszewski i A. Wat. Postawę ekstrawertyczną ze strategią kreacyjną łączy w Dzienniku J. Lechoń.
Autobiografia może być też rozumiana jako cecha strukturalna dzieła literackiego. Wtedy łączy się z problematyką podmiotowości literatury i podmiotu dzieła literackiego, analizy tej płaszczyzny można dokonywać albo przez pryzmat kategorii → narratora lub → podmiotu lirycznego, albo przez pryzmat strategii narracyjnej (por. narracja) lub → typu liryki czy sytuacji lirycznej. W ujęciu J. Starobińskiego "autobiografia" jest cechą stylu dzieła literackiego. Zaś P. de Man proponuje, by "autobiografię" ujmować w kategoriach stosowanych w dziele literackim figur retorycznych, na przykład prozopopeję, pisał on: "Autobiografia to [...] nie gatunek czy tryb wypowiedzi, lecz pewna figura odczytywania lub rozumienia, z jaką mniej lub bardziej wyraźnie mamy do czynienia we wszystkich tekstach. Polega ona na połączeniu dwóch podmiotów uwikłanych w proces lektury, w którym, zastępując się wzajemnie i odbijając w sobie, określają się one nawzajem. Struktura ta zakłada zarówno zróżnicowanie, jak i podobieństwo, jedno i drugie jest bowiem wynikiem wzajemnego zastępowania się, tworzącego podmiot. W tekście, w którym autor oznajmia, że przedmiotem jego rozumienia jest on sam, ta zwierciadlana struktura zostaje zinterioryzowana, jednakże domaganie się uznania autorstwa jest tu szczególnie wyraźne, gdyż domaga się tego w istocie każdy tekst, który przedstawia się jako napisany przez kogoś i który dzięki temu właśnie ma być zrozumiały. Tym samym każda książka z czytelną stroną tytułową jest do pewnego stopnia autobiograficzna. JO
BIBLIOGRAFIA: M. Beaujeur: Autobiografia i autoportret. Przeł. K. Palicka. "Pamiętnik Literacki" 1979, z. 1; Biografia - geografia - kultura literacka. Red. J. Ziomek i J. Sławiński. Wrocław 1975; M. Czermińska: Postawa autobiograficzna. [w:] Studia o narracji. Red. J. Błoński, S. Jaworski, J. Sławiński. Wrocław 1982; G. Gusdorf: Warunki i ograniczenia autobiografii. Przeł. J. Barczyński. "Pamiętnik Literacki" 1979, z. 1; Ph. Lejeune: Pakt autobiograficzny. Przeł. A. Labuda. "Teksty" 1975, nr 5, s. 31-49; P. de Man: Autobiografia jako od-twarzanie. Przeł. M.B. Fedewicz. "Pamiętnik Literacki" 1986, z. 2; R. Pascal: Struktura prawdy w autobiografii. Przeł. M. Czermińska. "Punkt" 1978, nr 4; J. Starobiński: Styl autobiografii. Przeł. M. Czermińska. "Punkt", Gdańsk 1978, nr 4; J. Sturrock: Nowy wzorzec autobiografii. Przeł. G. Cendrowska. "Pamiętnik Literacki" 1979, z. 1.

Dla tego hasła nie dodano jeszcze żadnych obrazków do galerii.