Edupedia - POWIEŚĆ POLITYCZNA (Słownik literatury polskiej)


Encyklopedia internetowa - Słowniki online

Korzystanie z serwisów było możliwe to było dzięki środkom pomocowym pochodzącym z Unii Europejskiej


Częściowa realizacja projektu inwestycyjnego sfinansowana została ze środków Unii Europejskiej w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Śląskiego 2007 - 2013

POWIEŚĆ POLITYCZNA Słownik: Słownik literatury polskiej

Popularność: (popularność 0%)

Data utworzenia:

2008-10-22 10:05:40

Data ostatniej modyfikacji:

Hasło nie było modyfikowane.

Powieść polityczna stanowi odpowiedź literatury polskiej po zakończeniu I wojny światowej i odzyskaniu niepodległości na konieczność postawienia diagnozy tej nowej dla kraju sytuacji, zamanifestowania "radości z odzyskanego śmietnika" czy też rozczarowania kształtem odrodzonej państwowości. Generał Barcz Juliusza Kadena Bandrowskiego to pierwsza tego typu próba, idąca pod prąd czytelniczych oczekiwań, nastawionych prawdopodobnie na idealizację "Najjaśniejszej Rzeczypospolitej". Powieść ta daje panoramę polskiej rzeczywistości w pierwszych miesiącach po wyzwoleniu, nacechowanej nieładem wewnętrznym (ekscesy na granicach, zamach stanu, knowania polityków). Akcja toczy się wśród najwyżej postawionych ludzi w państwie, stanowi rodzaj pamfletu na autentyczne wydarzenia tych lat i zwłaszcza na polityków za nie odpowiedzialnych. Postacie walących ze sobą politycznych antagonistów: Barcza, Krywulta, Dąbrowy - zlepione są z kilku zazwyczaj prawdziwych, historycznych pierwowzorów. Identyfikacja którejś z nich z autentycznym "modelem" okazuje się niemożliwa. Bohater tytułowy uosabia osamotnienie wielkiej myśli politycznej wśród ludzi niezdolnych jej docenić i pielęgnować. Monumentalność wizerunku Barcza podważona zostaje ujawnieniem jego prywatnych słabostek. Odczytywana jako "gigantyczna plotka o władzy", powieść ta epatuje trzeźwością i bezceremonialnością podejścia do patetycznego z założenia tematu. Artyzm tego utworu polega na zaskakującym mariażu stylistycznego baroku z behawioryzmem, sentymentalnego patosu z "żołnierską" wulgarnością i dosadnością. Rzeczywistość Kadena jest odintelektualizowana, ludzie urzeczowieni lub zanimalizowani i pozbawieni psychiki, zredukowani do odrażająco przedstawionej fizjologii.
Kolejną powieścią tej grupy jest Romans Teresy Hennert Zofii Nałkowskiej, utwór o nachyleniu ideowo społecznym. Autorkę absorbują społeczne następstwa sprawowania władzy przez wojsko i kręgi finansjery. Wątki romansowe pomagają tu w prezentacji sfer wpływowych na niedobrą sytuację w kraju. Krytycyzm autorki nie został wyrażony bezpośrednio, w narratorskim komentarzu - powieść ma strukturę polifoniczną, prezentuje różnorodne stanowiska postaci o odmiennych orientacjach politycznych, bez rozstrzygania o ich słuszności. Negatywna ocena politycznego status quo formułowana jest przez profesora Laternę, jego syna Andrzeja - komunistę oraz porucznika Lina. Nacjonalizm, patriotyzm, komunizm tych bohaterów skonfrontowany zostaje z monumentalną, choć budzącą grozę, "militarną osobowością" pułkownika Omskiego, reprezentanta odradzającego się wiecznie wojennego barbarzyństwa. Wojna funkcjonuje w tej postaci jako naturalna emanacja instynktu agresji i zniszczenia. Prywatne sprawy bohaterów (takie jak tytułowy romans) nieuchronnie prowadzą w sfery wielkiej polityki. Czując swą zbędność w zmienionych, pokojowych warunkach, sfustrowany Omski wyładowuje instynkt śmierci w akcie morderstwa. Wystarczy zetknięcie uśpionej na chwilę potrzeby destrukcji z odpowiednią ideologią, a wojenna machina znowu ruszy - zdaje się przestrzegać pisarka. Tymczasem jej negatywny wpływ objawia się w bardzo głęboko sięgającej degeneracji więzi międzyludzkich.
Najwybitniejszą powieścią polityczną wczesnych lat niepodległości było (zob.) Przedwiośnie Stefana Żeromskiego. Skalą patriotycznego i społecznego zaangażowania autor ten przewyższał pisarzy, których polityczne powieści już omówiono. Tym ostrzej demonstrują swoje opinie rezonujący bohaterowie Przedwiośnia. Rozziew między idealnym projektem ("szklane domy") a rzeczywistością biednego państwa, zbudowanego na społecznej nierówności, politycznym ucisku, policyjnej kontroli rysuje się wyraźnie. Przedwiośnie jest realistyczną powieścią rozwojową. Młody Cezary Baryka przeżywa inicjację w życie polityczne i społeczne w rewolucyjnym Baku - tam pozbywa się większości młodzieńczych iluzji, poznaje siłę destrukcyjną i okrucieństwo rewolucji oraz cynizm jej sprawców. Nieznana Polska z ojcowskich opowieści ma mu przynieść wyrównanie moralnych szkód, które poniósł na Wschodzie.
Bezpośredni kontakt z krajem wywołuje szok wzmocniony efektem obcości, egzotyczności polskich realiów w oczach Cezarego i nastawieniem bohatera na odbiór odmiennych wrażeń. Zdezorientowanego młodzieńca autor wmanewrował pomiędzy sfery oddziaływania dwóch wpływowych sił politycznych: patriotycznej, kontruktywnej myśli Gajowca, proponującego ewolucyjną metodę stopniowych reform oraz ideologii komunistycznej, powołującej się na drastyczne przykłady krzywdy społecznej i politycznego bezprawia i zalecającej rewolucyjny przewrót jako najskuteczniejszą terapię. Wplątany w uroczy i niebezpieczny romans z ziemianką (symbolizujący charakterystyczną dla Żeromskiego "urodę życia"), a zobligowany wewnętrznie do ofiarnej społecznej służby wszystkim wydziedziczonym, bohater (podobnie jak wcześniejsi samotni, "bezdomni" bojownicy Żeromskiego), wyrzeka się prywatnych satysfakcji i poświęca pracy społecznej. Jego akces do zrewoltowanego tłumu, idącego na Belweder, nie oznacza wszakże zdecydowanego wyboru drogi rewolucyjnej. Jest raczej wyrazem indywidualistycznej przekory człowieka, który pod wpływem impulsu, na skutek osobistego zawodu, zrywa z bliskimi sobie, uprzywilejowanymi klasami społeczeństwa, wybiera drogę samotnego reformatora, nie przyłączając się do żadnego zorganizowanego ruchu. Cezary przecież "szedł sam", nie wmieszał się w gromadę manifestantów. Przedwiośnie jest zapewne najbardziej gorzką diagnozą, postawioną młodemu państwu polskiemu. Jest też - być może niezależnie od intencji autora - ostrzeżeniem polskiej inteligencji, która nie potrafi znaleźć dla siebie określonego miejsca w społecznej strukturze.
Cieniem problematyki Przedwiośnia, mocniej wspartym o temat wojenny, jest Pokolenie Marka Świdy Andrzeja Struga. Napotykamy tu - właściwy w tym czasie raczej literaturze Zachodu - motyw "straconego pokolenia". Inaczej niż Omski (postać z powieści Nałkowskiej), urodzony człowiek wojny, który nie potrafi znaleźć dla siebie miejsca w pokojowych warunkach, Marek Świda przeżył wojnę jako doświadczenie, które go wewnętrznie okaleczyło. Wojna jest w nim trwale obecna, powraca w koszmarach sennych, halucynacjach, stanach lękowych, które przeżywa bohater. Rozbudowana w ten sposób sfera prywatna egzystencji postaci sąsiaduje w tej powieści z krytycznymi przedstawieniami nieudolnego polskiego parlamentaryzmu i panoszenia się nuworyszów, dorobkiewiczów, spekulujących rekinów finansjery. Krytycyzm Struga wobec przejawów gospodarczego i politycznego ożywienia odrodzonego państwa jest dość umiarkowany, nie dorównuje pasji Żeromskiego. Strug kontynuuje problematykę polityczną w szeregu powieści rządzących się prawami satyry i karykatury. Są to: Wielki dzień. Kronika niedoszłych wypadków, fikcja polityczna, opisująca niedoszły nacjonalistyczny zamach stanu oraz W Nienadybach byczo jest - nie dokończona powieść o czasach senacji.
Jako drapieżny, bystry, czasami stronniczy pisarz polityczny zasłynął Juliusz Kaden Bandrowski. Jego następna - po Generale Barczu - powieść Czarne skrzydła, przedstawia dzieje katastrofy w zagłębiowskiej kopalni. Kaden pokazał odpowiadającą ówczesnym realiom, ostrość społecznych i politycznych konfliktów w środowisku górniczym. Powszechny opór wobec wpływów obcego kapitału w polskim przemyśle wydobywczym uzasadnił nie tylko argumentami natury gospodarczej. Przeciwko przejmowaniu polskich dóbr przez cudzoziemców przemawia u niego również wyjątkowo odpychająca osobowość zwyrodniałego dyrektora Coeura. Trzeba przyznać, że przykłady moralnej degeneracji Kaden tropi także wśród robotników; zaś polityczną nieuczciwość zarzuca liderom PPS, rzekomo reprezentującym na forum parlamentu robotniczy punkt widzenia (poseł Mieniewski). Różnice poglądów na sprawę robotniczą powoduje zerwanie Tadeusza Mieniewskiego (porte parole autora) - z ojcem, posłem Mieniewskim. Z godnym uznania obiektywizmem Kaden relacjonuje spór komunisty Dusia z Tadeuszem ekslegionistą (równie bezstronnie Żeromski opisywał namiętnie dyskusje Baryki z komunistą Lulkiem). Kaden kontynuuje w tym utworze metaforyczną odmianę ekspresjonistycznego nurtu polskiej literatury. Jego kolejna wielka powieść Mateusz Bigda poświęcona jest polskiej "sejmokracji" przed przewrotem majowym. Pomyślana jako druga część Czarnych skrzydeł (trzecią miał być zachowany we fragmentach Jedwabny węzeł) stawia w centrum wydarzeń chłopskiego przywódcę, który wdaje się w pokrętne machinacje polityczne wyłącznie dla własnej kariery. Powieść oddaje pustkę ideową czasów sanacji, jej historyczny opór wobec wszelkich przejawów opozycji oraz łatwość rodzenia się w tej atmosferze prefaszystowskiego, totalitarnego kultu prymitywnej siły. Tadeusz Mieniewski, zabłąkany obrońca interesów robotniczych z poprzedniego utworu, w tej powieści okazuje się zwolennikiem "brania za pysk" przedstawicieli opozycji. Kaden staje się w kolejnych częściach politycznego cyklu powieściowego rzecznikiem oficjalnej, państwowotwórczej wykładni sensu bieżących wydarzeń - może tym należy tłumaczyć wątpliwy artystyczny rezultat Mateusza Bigdy i Jedwabnego węzła. Tym niemniej unikatowy splot chwytów naturalistycznych (czy behawiorystycznych) z ekspresjonistycznym metaforyzmem nadał jego prozie łatwo rozpoznawalny koloryt, rytm i mięsistość i zapewnił pisarzowi znaczny rezonans czytelniczy. Ukonstytuowała się szkoła "kadenistów" z J. Kornackim, H. Naglerową i T. Brezą.
(Krystyna Kralkowska Gątkowska)

Dla tego hasła nie dodano jeszcze żadnych obrazków do galerii.

Nie zdefiniowano.

Brak linków wewnetrznych.

Brak linków zewnetrznych.

Rodzaj dostępu Cena Sms Pozostałe
Jednorazowy 2 zł


Informacje o nas

Serwisy

Polecane

Zakupy

Pomoc