Encyklopedia internetowa - Słowniki online

Korzystanie z serwisów było możliwe to było dzięki środkom pomocowym pochodzącym z Unii Europejskiej


Częściowa realizacja projektu inwestycyjnego sfinansowana została ze środków Unii Europejskiej w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Śląskiego 2007 - 2013

PERIODYZACJA Słownik: Słownik literatury polskiej

Popularność: (popularność 0%)

Data utworzenia:

2008-10-22 10:05:40

Data ostatniej modyfikacji:

Hasło nie było modyfikowane.

XX wieczną literaturę niepodległej Polski zwykło zamykać się w latach 1918-1939, umownie nazywając ten okres "dwudziestoleciem międzywojennym", "dwudziestoleciem" lub "międzywojniem". Datę początkową okresu stanowiłoby zatem tutaj zakończenie I wojny światowej i odzyskanie przez nasz kraj niepodległości w listopadzie 1918 r., datę końcową natomiast wybuch II wojny światowej we wrześniu 1939 r. W zasadzie te dwa fakty, jakkolwiek umowne i zewnętrzne wobec literatury, przez wiele lat nie były kwestionowane, aczkolwiek zdarzały się i takie propozycje (np. Lesława Eustachiewicza), wedle których należałyby przesunąć moment wstępny okresu na rok 1919. Motywacją była tu konstatacja następująca, iż trudno sobie wyobrazić, aby w ciągu dwóch miesięcy roku 1918 cokolwiek ważnego mogło się w polskiej literaturze zdarzyć.
Rzecz w tym jednak, iż obydwie wspomniane tutaj daty, 1918 i 1939, są w istocie rzeczy datami symbolicznymi i jakkolwiek nie całkiem odpowiadają naukowym rygorom poprawności periodyzacyjnej, trudno odmówić im pewnego znaczenia. Mając to (między innymi: to) na względzie, Jerzy Ziomek proponował nazwać omawiany tutaj okres "awangardyzmem", widząc w nim przewagę elementów nowatorskich nad tradycjonalnymi (wedle jego typologii: romantycznymi, tj. obejmującymi wzorce literatury XIX w. z Młodą Polską włącznie), a także upatrując jego kontynuacji do dzisiaj. Ta propozycja wszakże, mimo jej intelektualnej prowokacji, nie przyjęła się jednak w najnowszych badaniach.
Na nowo odżył za to dawny pomysł periodyzacyjny Ryszarda Matuszewskiego i Seweryna Pollaka, przesuwający datę początkową okresu na rok 1914, tj. na wybuch I wojny światowej. Autorka owej rewizji - Anna Nasiłowska - twierdzi nadto, iż datą końcową okresu może być tylko rok 1944, ponieważ "między datami 1914-1944 zawiera się bardzo istotny fragment XX wiecznego doświadczenia - rewolucja, trzy wojny: dwie światowe i jedna lokalna o doniosłym znaczeniu, polsko bolszewicka, światowy kryzys ekonomiczny i trudny okres konfrontacji polskich marzeń o wolności z realiami". W efekcie badaczka proponuje zmienić nazwę na "trzydziestolecie", zastrzegając się, iż ten termin nie jest konkurencyjny wobec "dwudziestolecia", ale po prostu "inny".
Godzi się wspomnieć jeszcze dwie inne propozycje periodyzacyjne, przesuwając datę początkową okresu albo na rok 1905, albo 1909. Autorem pierwszej był znany krytyk międzywojenny Ignacy Fik (jego sugestię podzielił później współczesny krytyk Tomasz Burek), autorem drugiej - Mieczysław Porębski. Podstawami metodycznymi dla wyodrębnienia owych dat miałyby być, z jednej strony, wydarzenia rewolucji 1905 r. i jej konsekwencje dla kultury początku XX w., z drugiej natomiast - przemiany w sztuce europejskiej (narodziny futuryzmu, działalność kubistów). Również obie propozycje nie znalazły uznania w oczach badaczy polskiej literatury.
Akceptując datę początkową okresu, rok 1918, proponujemy jednak za datę końcową uznać rok 1947, przyjmując za badaczami tezę, iż właściwym zakończeniem tego odcinka dziejów polskiej literatury są wzajemnie określone związki między pisarzami i organizacjami pisarskimi, a także instytucjami politycznymi w kraju i emigracji (wychodźstwa). Nadto: literatura "międzyepoki 1939-1947", lat II wojny światowej, stopniowego powrotu pisarzy do kraju lub decydowaniu się o pozostaniu na obczyźnie, przynosi w zakresie tematów twórczych niemal identyczne rozwiązania. Nie ma tutaj jeszcze tak wyraźnych różnic jak po roku 1947, kiedy twórcy krajowi i emigracyjni niemal jednocześnie występują przeciwko sobie, ulegając politycznym emocjom lub osobistym niechęciom. W planie rozwiązań artystycznych wciąż dominuje temat wojny, okupacji, obozów łagrów, doświadczenie wyobcowania i świadomość kryzysu wartości humanistycznych.
Mając na uwadze ten kontekst, powiemy, iż literatura 1918-1947 dzieli się na trzy etapy, zamykające się w orientacyjnych datach 1918-1932, 1932-1939, 1939-1947, przy czym pierwsza cezura wewnętrzna (1932) jest naturalnym "środkiem" twórczości rozwijającej się i przeobrażającej wedle swoich własnych reguł, natomiast cezura druga (1939) zwiastunem przejścia tej literatury w "stan wyjątkowy", w którym prymat muszą odzyskać kryteria kultury konspiracyjnej oraz patriotycznie zaangażowanej.
Lata 1918-1932 pozostają w polskiej literaturze pod wielkim wpływem liryki. To ona określiła strategie zachowań estetycznych tego czasu, ona też - jako pierwsza - przyjęła na siebie obowiązek zmiany istniejącego dotąd wizerunku pisarza. Odzyskanie niepodległości przyniosło wielką eksplozję nowych ugrupowań artystycznych: poeci "Picadora", przekształcający się później w grupę Skamandra (a już od roku 1917 działalność poznańskich ekspresjonistów (zob. Poezja ekspresjonistyczna) spod znaku "Zdroju"), futuryści (zob. Futuryzm), formiści, poeci skupieni wokół "Zwrotnicy" Tadeusza Peipera (zob. Awangarda Krakowska), autorzy z kręgu "Reflektora" i (zob.) "Kwadrygi" - to główne zwiastuny poezji niepodległej Polski. Odrzucając neoromantyczny wzorzec liryki, konieczność określenia się patriotycznego, młodzi poeci, jakkolwiek nie zgadzając się ze sobą w programach szczegółowych, wystąpili z poglądem, iż w aktualnej sytuacji społecznej i politycznej najważniejszą powinnością pisarza jest stosunek do własnej współczesności oraz troska o nowoczesny kształt wiersza. W tym względzie skierowali się przeciw mowie salonowej, poetyzmom młodopolskim, przeciwstawiając im język codzienny, miejski, potoczny, niewolny od wulgaryzmów. Strategia atakowania czytelnika wychowanego na tradycji wiersza romantycznego szła w kilku kierunkach: zniszczenia jego przyzwyczajeń tradycjonalnych oraz poszerzenia tematyki literackiej o nowe treści (właśnie potoczne, codzienne, związane z życiem powszednim). W latach 1918-1932 ów atak na tradycję wcześniejszą jest wyraźnym wskaźnikiem przemian polskiej poezji, zdobywaniem przez nią nowych pozycji, zastępowania dotychczasowego wzorca innymi, równoważnymi i bardziej nowoczesnymi, modelami estetycznymi.
Proza tego podokresu, jakkolwiek również nie stroni od poszukiwań formalnych, zasadniczo koncentruje się na temacie realistycznym. Jeżeli poezja jawnie opowiada się po stronie eksperymentów formalnych i tematycznych, proza bierze na siebie obowiązek rozliczenia się z niedawną przeszłością oraz rewizji marzeń, które nie sprawdziły się w nowej rzeczywistości społecznej i ustrojowej. Dominuje proza polityczna (Kadena Bandrowskiego, Nałkowskiej, Struga, Żeromskiego), mocno uwikłana w temat współczesny, odbijająca stan społecznej świadomości Polaków, ukazująca jawny rozziew między ideami, o które szła walka i ich realizacją po odzyskaniu niepodległości.
Po roku 1932 zmienia się układ sił w polskiej literaturze, poezja ustępuje miejsca prozie, która wtedy uzyskuje większy oddech. Proza 1932-1939 (zob. Przełom 1932 r.) jest różnorodna, obok wielkiej epiki (Noce i dnie Dąbrowskiej), bogatego nurtu prozy psychologicznej (Granica Nałkowskiej, Cudzoziemka Kuncewiczowej, Całe życie Sabiny Boguszewskiej, Zazdrość i medycyna Choromańskiego, Adam Grywałd Brezy), bardzo ekspansywnego nurtu autobiograficznego (m.in. Wspólny pokój Uniłowskiego, Zaklęte rewiry Worcella), wielką rolę zaczęły odgrywać utwory pograniczne, będące w równym stopniu powieściami filozoficznymi, autobiograficznymi, groteskowymi czy autotematycznymi (Pamiętnik z okresu dojrzewania Gombrowicza, Sól ziemi Wittlina, Sklepy cynamonowe i Sanatorium pod klepsydrą Schulza, Akacje kwitną Vogel, proza Witkacego). Proza tego okresu, a wymienić trzeba tutaj również twórczość Zespołu Literackiego "Przedmieście", odkrywa swoją nową postać, dotąd polskiej literaturze nieznaną. Można powiedzieć, iż główne linie zainteresowań pisarzy rozciągają się tutaj między kreacjonizmem a dokumentaryzmem, między analizą psychologiczną a weryzmem obserwacji środowiskowej, między wreszcie realistyczną a eksperymentalną formułą narracji.
Poezja jest mniej ekstremalna w poszukiwaniach. Opozycyjne doświadczenia liryki lat 20. owocują tutaj próbami wypośrodkowujących rozwiązań. W planie rozstrzygnięć formalnych większe uznanie zdobywa model wiersza niesystemowego, w planie preferowanego światopoglądu - tendencje katastroficzne (zwłaszcza w obrębie tzw. Drugiej Awangardy). Odchodzi na miejsce dalsze tematyka cywilizacyjna w jej optymistycznej wykładni, poezja codzienności zostaje wzbogacona o konkret polityczny (Peiper, Czuchnowski).
Międzyepoka 1939-1947 to powrót do treści tak radykalnie odrzuconych przez dwudziestolecie. W sytuacji zagrożenia bytu narodowego, konieczności dostosowania się do życia w warunkach okupacji, krajowa literatura (głównie poezja) podjęła wzorzec twórczości dobrze znanej już z przeszłości, aktualizując go w wersji romantycznej. Identycznie swoją powinność (wobec czytelnika i wobec przyszłych pokoleń) rozumieli autorzy przebywający na emigracji. Literatura miała spełniać jednocześnie rolę świadectwa i dokumentu, miała wyrażać powszechne emocje narodowe. W kraju i na emigracji doszły do głosu bliźniacze generacje poetyckie, tzw. pokolenie wojenne (m.in. Baczyński, Bojarski, Gajcy, Pohoska, Stroiński, Trzebiński) oraz tzw. "Emigracja Walcząca" (debiutanci końca lat 30. oraz nowi autorzy, którzy ujawnili swój talent dopiero na obczyźnie, m.in. Bogumił Andrzejewski, Czesław Bednarczyk, Stefan Borsukiewcz, Józef Bujnowski, Bolesław Kobrzyński). W prozie, tuż po wojnie, niemalże tożsamą - przez przeciwieństwo miejsc - pozycję zajmą Tadeusz Borowski swoimi opowiadaniami oświęcimskimi i Gustaw Herling Grudziński Innym światem (początkowo publikowanym w odcinkach). Ważną zasadą w widzeniu polskiej literatury tego czasu jest łączne traktowanie obydwu biegunów, a nie wydzielanie ich jako osobnych doświadczeń. Ostatecznie, to, co konstytuowało ich odrębność nie było wynikiem świadomego wyboru pisarza, lecz określonej konieczności historycznej, w której znalazł się on wbrew swej woli.
I dopiero wówczas, kiedy dostrzeżemy wagę tej konieczności, zobaczymy także inaczej literaturę polską lat 1918-1947 (lub 1905-1947, ewentualnie 1914-1947, jeśli skłonni będziemy zaakceptować wspomniane wyżej projekty periodyzacyjne początkowej daty okresu). Bez tego ostatniego momentu, włączając go do okresu następnego, tracimy z pola widzenia nie tylko chronologię, ale także przestajemy rozumieć ważne przemiany w obrębie światopoglądu polskiej literatury XX w.
(Marian Kisiel)
Zob. też: GATUNKI LITERACKIE

Dla tego hasła nie dodano jeszcze żadnych obrazków do galerii.

Nie zdefiniowano.

Brak linków wewnetrznych.

Brak linków zewnetrznych.

Rodzaj dostępu Cena Sms Pozostałe
Jednorazowy 2 zł

Informacje o nas

Serwisy

Polecane

Zakupy

Pomoc