Encyklopedia internetowa - Słowniki online

Korzystanie z serwisów było możliwe to było dzięki środkom pomocowym pochodzącym z Unii Europejskiej


Częściowa realizacja projektu inwestycyjnego sfinansowana została ze środków Unii Europejskiej w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Śląskiego 2007 - 2013

LITERATURA WOBEC WOJNY Słownik: Słownik literatury polskiej

Popularność: (popularność 0%)

Data utworzenia:

2008-10-22 10:05:40

Data ostatniej modyfikacji:

Hasło nie było modyfikowane.

Proza polska powstała w czasie II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu stanowi, pomimo łączącego je tematu, zespół tekstów niezwykle różnorodnych. Obserwujemy w tych latach zarówno dalszą działalność twórców okresu dwudziestolecia, jak i debiuty pisarzy urodzonych w latach 1920-1925. Dorobek literacki tego okresu możemy uszeregować według kryteriów formalnych i tematycznych. Dla części twórców temat wojny stanowi materiał dla literatury o charakterze realistycznym, ukazującym wyjątkowość i niepowtarzalność doświadczeń tego czasu. Inni wpisują tę tematykę w szerszy zakres problemów, wykorzystując wojnę tylko jako pretekst do mówienia o sprawach zasadniczych i ponadczasowych. Wojna, stanowiąc w tym przypadku swoistą parabolę ludzkiego losu, jest tylko jedną z sytuacji granicznych, wobec których staje w swoim życiu człowiek. Na to rozróżnienie możemy nałożyć drugie, podejmujące zagadnienia związane z "językiem" tej literatury. Z jednej strony obserwujemy język tradycyjny, korzystający z dorobku i doświadczeń literatury dotychczasowej. Z drugiej język "przebudowany" - wyrosły z poczucia nieprzystawalności zastanych sposobów narracji do nowych doświadczeń (J. Sławiński). W roku 1941 powstaje opowiadanie Jerzego Andrzejewskiego Przed sądem, a w roku następnym Apel. Znalazły się one w tomie opowiadań Noc wydanym w 1945 r. Zbudowane są według podobnego schematu. Z jednej strony widzimy hitlerowskich oprawców - "sędziów", obóz koncentracyjny - z drugiej niewinne i bezbronne ofiary, które ponoszą wprawdzie fizyczną klęskę, jednak moralnie zwyciężają. Andrzejewski wykorzystuje tradycyjną technikę psychologicznej narracji, ukazującej wewnętrzne przeżycia i uczucia bohaterów.
Adolf Rudnicki w swych opowiadaniach ze zbiorów Szekspir i Ucieczka z Jasnej Polany podejmuje między innymi problem tragicznych losów ludności żydowskiej w Polsce. Zadaje pytanie o przyczyny, które spowodowały tak ogromne zaskoczenie ofiar i brak z ich strony czynnego oporu. Rudnicki stosuje w tych opowiadaniach specyficzną technikę narracyjną polegającą na wymieszaniu ze sobą autentycznych wydarzeń historycznych z losem pojedynczych postaci, będących kreacjami literackimi. Widać w tej prozie świadomość pisarza, co do nieadekwatności środków literackich wobec ujawnionych przez wojnę faktów ludzkiego bestialstwa i zaniku wszelkich wartości. W związku z tym komentarz autorski często przeważa nad tekstem artystycznym.
1946 r. przynosi druk w miesięczniku "Twórczość" dwóch opowiadań Tadeusza Borowskiego Dzień na Harmenzach i Transport Sosnowiec - Będzin (tytuł późniejszy Proszę państwa do gazu). Opowiadania te weszły następnie do zbioru pt. Pożegnanie z Marią. Teksty te zostały poprzedzone komentarzem redakcyjnym, w którym stwierdzono, iż nie oddają one poglądów redaktorów pisma, stanowiąc jedynie specyficzne i odosobnione spojrzenie autora na świat obozu koncentracyjnego. W opowiadaniach Borowskiego zanika zupełnie opozycja świat normalny - świat obozowy, obóz staje się światem jedynym, w którym rządzą nowe, inne, ale spójne prawa, w którym bohater - narrator znajduje swoje miejsce. Borowski sięga w swych utworach do narracji behawioralnej znanej z literatury amerykańskiej, polegającej na ukazywaniu człowieka od strony jego czynów, ignorującej zupełnie całą sferę jego psychiki i uczuć. Tak też przedstawia swoich bohaterów Borowski. Nie mają oni przeszłości ani przyszłości, żyją z dnia na dzień, jedynym ich pragnieniem jest zdobycie jedzenia i uniknięcie wyniszczającej pracy. Nie istnieje miłość, współczucie, litość czy bezinteresowność. Ofiara może w każdej chwili przemienić się w kata, gdyż podstawowym prawem obozu jest: przeżyć za wszelką cenę. Wraz z pojawieniem się opowiadań Borowskiego wszedł na stałe do krytyki literackiej termin "człowiek zlagrowany", tzn. człowiek zredukowany psychicznie do najprostszych zachowań potrzebnych, aby utrzymać się przy życiu, kierujący się instynktem, dbający tylko o swoje "dobro", wysługujący się silniejszym i z pogardą traktujący słabszych.
W tym samym roku co opowiadania Borowskiego ukazują się Medaliony Zofii Nałkowskiej, pisarki znanej z utworów o pogłębionej charakterystyce psychologicznej bohaterów, wnikliwie obserwującej świat przeżyć wewnętrznych i uczuć tworzonych przez siebie postaci literackich. Medaliony stanowią m.in. wynik pracy autorki w Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich i są świadomą rezygnacją z dotychczasowego modelu narracji i sposobu pisania. Autorka redukuje do minimum nadrzędnego narratora, oddaje całkowicie głos bohaterom, konkretnym ludziom, z którymi zetknęła się, pracując w Komisji. Technika ta jest skutkiem świadomości autorki, że dotychczasowe środki literackie nie są w stanie oddać nowego typu doświadczeń przyniesionych przez wojnę. Na Medaliony składa się siedem krótkich tekstów stanowiących zamknięte całostki, z których każda jest zapisem losów jednej osoby. Zwięzłe, często nieporadne relacje ofiar są dzięki temu bardziej wstrząsające i lepiej oddają koszmar hitlerowskiego terroru niż teksty artystycznie opracowane. Widzimy również, jak wojna wpłynęła na psychikę ofiar, okaleczyła je wewnętrznie, napiętnowała do końca życia.
Obok prozy Borowskiego i Nałkowskiej sytuują się teksty będące po części zapisem dokumentarnym czasu wojny, np.: Dymy nad Birkenau Seweryny Szmaglewskiej, będące relacją więźniarki Oświęcimia, oraz wydana wcześniej na emigracji, następnie przedrukowana w kraju książka Zofii Kossak Szczuckiej Z otchłani.
Inną grupę tematyczną stanowią utwory podejmujące problematykę życia w okupowanym kraju, pod ciągłym terrorem, w nieustannym zagrożeniu. Powieścią afirmującą działania zbiorowości jest Miasto niepokonane Kazimierza Brandysa, przedstawiające życie codzienne okupowanej Warszawy.
Osobny zespół tekstów poświęcony został walce żołnierza polskiego z wrogiem tak w kraju, jak i na emigracji. Swoistym dokumentem w formie powieści są Kamienie na szaniec Aleksandra Kamińskiego wydane konspiracyjnie w Warszawie w 1943 r. Opowiadają one historię życia i przyjaźni kilku młodych ludzi należących do konspiracyjnych Szarych Szeregów, walczących wspólnie z niemieckim okupantem. Zaraz po wojnie ukazują się, opublikowane w czasie wojny w Anglii, popularne książki o walkach polskich lotników: Janusza Meissnera Żądło Genowefy, L jak Lucy i Arkadego Fiedlera Dywizjon 303. Działalności polskich jednostek marynarki wojennej poświęcił Fiedler powieść Dziękuję ci, kapitanie. W 1944 r. ukazała się w Nowym Jorku książka Kazimierza Wierzyńskiego Pobojowisko. Na tom składa się kilkanaście opowiadań, relacji z bitew i potyczek września 1939 przekazanych autorowi przez żołnierzy spotkanych na emigracji. Z tych krótkich i różnych relacji składa Wierzyński spójną całość, dającą w miarę pełny obraz wojny obronnej.
Powieścią podejmującą specyficzny rozrachunek z polskimi mitami narodowymi na tle drugiej wojny światowej jest Jezioro Bodeńskie Stanisława Dygata, pisane w trakcie wojny, wydane w 1946 r. Bohater powieści - młody człowiek przebywa w obozie dla internowanych cudzoziemców w Szwajcarii, gdzie musi, a przynajmniej tak sądzi, zachowywać się jak Polakowi przystoi. Marzy o ucieczce, o walce i jest szczęśliwy, gdy okazuje się, że ucieczka nie jest możliwa. Kazimierz Wyka zaliczył Jezioro Bodeńskie do tzw. literatury "rozrachunków inteligenckich", czyli do tekstów pokazujących nieadekwatność narodowych stereotypów zachowań patriotycznych biorących swój początek w romantyzmie, w stosunku do rzeczywistości wojennej.
Młodym człowiekiem jest również bohater - narrator, opartej na wątkach autobiograficznych, powieści Jana Józefa Szczepańskiego Polska jesień. Obserwujemy proces dojrzewania bohatera, który będąc świeżo zmobilizowanym podchorążym przeżywa całą kampanię wrześniową, potyczki z wrogiem, długie marsze, odwroty i ma coraz słabszą nadzieję na zwycięstwo.
Czarny potok to powieść Leopolda Buczkowskiego powstała w roku 1946. Terenem akcji jest pogranicze polsko ukraińskie, gdzie w czasie wojny działały oddziały polskiej partyzantki, wojska niemieckie i oddziały ukraińskie. Z ust jednego z bohaterów dowiadujemy się o zagładzie małego miasta na Podolu, zamieszkałego przez ludność polską, ukraińską i żydowską. Mordu dokonały wojska hitlerowskie i faszyści ukraińscy. Opowieść ocalałego świadka jest niespójna, rwie się, teraźniejszość miesza się z przeszłością. Ta fragmentaryczność potęguje dramatyzm opowieści.
(Anna Tramer)
Zob. też: LITERATURA FAKTU, POEZJA CZASU WOJNY, PROZATORSKIE "ROZRACHUNKI INTELIGENCKIE", PROZATORSKIE ROZLICZANIE SIĘ Z WOJNˇ

Dla tego hasła nie dodano jeszcze żadnych obrazków do galerii.

Nie zdefiniowano.

Brak linków wewnetrznych.

Brak linków zewnetrznych.

Rodzaj dostępu Cena Sms Pozostałe
Jednorazowy 2 zł


Informacje o nas

Serwisy

Polecane

Zakupy

Pomoc