Edupedia - TWÓRCZOŚĆ KASPROWICZA (Słownik literatury polskiej)


Encyklopedia internetowa - Słowniki online

Korzystanie z serwisów było możliwe to było dzięki środkom pomocowym pochodzącym z Unii Europejskiej


Częściowa realizacja projektu inwestycyjnego sfinansowana została ze środków Unii Europejskiej w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Śląskiego 2007 - 2013

TWÓRCZOŚĆ KASPROWICZA Słownik: Słownik literatury polskiej

Popularność: (popularność 0%)

Data utworzenia:

2008-10-22 10:05:40

Data ostatniej modyfikacji:

Hasło nie było modyfikowane.

Pierwsze próby literackie Jana Kasprowicza miały miejsce w okresie gimnazjalnym, jednakże okres studiów w Lipsku i powstanie narracyjno retorycznego poematu Giordano Bruno, możemy nazwać debiutem poetyckim.
W okresie lipskim był Kasprowicz pod wpływem naturalistów niemieckich nawiązujących do poglądów Schopenhauera, a także poezji Shelleya, nie można jednak zapominać o wzorcach rodzimych, szczególnie romantycznych, co w zdecydowany sposób uwidacznia się w poemacie o myślicielu włoskim, który jest nacechowany etyką prometejską. Pierwsza część utworu ma charakter ody, następne zaś są przeplatającymi się fragmentami o charakterze narracyjnym i przemówieniami ideologicznymi bohatera.
Dla Jana Kasprowicza od początku twórczości charakterystyczna była postawa stawiająca wyżej wartości etyczne aniżeli estetyczne. Podobnie jak poznany dzięki naturalistom niemieckim Shelley, Kasprowicz widział świat jako arenę walki dobra ze złem, w której jest możliwe zwycięstwo dobra dzięki bohaterstwu pojedynczego człowieka. Jest on w stanie przeciwstawić się potędze zła, podobnie jak w przypadku Prometeusza. Bohaterowie poematów Kasprowicza podejmują trud równy temu, jaki podjął bohater mitologiczny i zawsze są zwycięzcami, ponieważ walczą po stronie dobra, które a priori musi zwyciężyć. Poglądy Kasprowicza są bliskie myślom amerykańskiego filozofa Ralpha Walda Emersona, który dopatrywał się w heroicznych czynach wybitnych postaci głównego napędu dla cywilizacji.
Naturalizm niemiecki, pod którego wpływem pozostawał Kasprowicz, miał wiele cech, które były zapowiedzią przyszłego ekspresjonizmu. Filozoficznie naturalizm niemiecki nawiązywał do idealizmu, nie do materializmu, który był cechą naturalizmu francuskiego. Program naturalizmu w Niemczech nie wzywał do odtwarzania rzeczywistości, ale do ekspresji podmiotu i aktywności etycznej sztuki.
W latach 1885-1892 w twórczości Kasprowicza przeważa właśnie naturalizm, jednakże pierwszy okres tego związku nawiązywał do formy niemieckiej, drugi zaś do francuskiej, popularnej w Polsce dzięki czasopismom "Głos", "Wędrowiec" i "Przegląd Tygodniowy". O ile związki z naturalizmem w poematach Kasprowicza z tego okresu mogą wydawać się dość dalekie, o tyle w poezji o tematyce wiejskiej są niekwestionowane. Cykl Obrazki natury, do których należy wiersz W chałupie charakteryzuje się przewagą suchego, protokolarnego opisu nad elementami refleksyjnymi czy oceniającymi. Ocena i interpretacja odgrywają jednakże dużą rolę, będąc zamaskowane, na co zwraca uwagę chociażby nadmierne gromadzenia drastycznych szczegółów, które stanowią wstrząsający obraz nędzy. Poezja naturalistyczna Kasprowicza, w której dominuje opis zawarta jest nie tylko w cyklu Obrazki natury, ale i w narracyjno opisowym cyklu Z chłopskiego zagonu, a także w cyklu sonetów Z chałupy. W tych utworach odtworzone zostały realia życia wiejskiego, obrazy codzienności i szeroki zakres problematyki obyczajowej, społecznej i moralnej. Ujawnia się w nich owa wyższość problemów etycznych nad innymi, współodczuwanie cierpienia i krzywdy spotykających drugiego człowieka. Autentyzm tego przekazu wzmacnia poczucie solidarności poety z ludem, poczucie przynależności kulturowej, co nadaje utworom charakter przekazu dokumentalnego.
Na początku lat 90. w poezji Kasprowicza zaczynają się pojawiać elementy impresjonistyczne i symboliczne. Oddziaływanie na wyobraźnię prowadzi do ukazania życia w kategoriach bardziej uniwersalnych i metafizycznych. Oprócz walki dobra ze złem zaczyna pojawiać się problematyka cierpienia, czynnika zawsze towarzyszącego ludzkiemu życiu, stającego się jego integralnym składnikiem. W tym czasie pojawiają się dwa następne tomy poezji: Anima lacrymans (1894) oraz Miłość (1895). Tom pierwszy stanowi echo zainteresowań społecznych obok nowej, kształtującej się postawy: świadomość rozdarcia ludzkiej egzystencji między dobrem i niewinnością a złem i grzechem. Tom z 1895 r. ma w opinii krytyków bezpośredni związek z życiem poety, tzn. stanowi owoc nieudanego, krótkotrwałego małżeństwa z Teodozją Szymańską. W tomie Miłość na płaszczyźnie ambiwalencji uczuć targających człowiekiem pojawia się miłość, ukazana jako zestaw przeciwieństw - z jednej strony może być czynnikiem zbawiającym, z drugiej unicestwiającym i prowadzącym bezpośrednio do grzechu.
W miejsce świata wsi i jej problemów, w tym czasie pojawia się żywioł natury w panteistycznym ujęciu. Przyroda nie jest obca człowiekowi, on jest jej częścią, zespolony z nią w sposób fizyczny i duchowy. Odradzanie się natury symbolizuje zagadkę życia w nieskończoności trwania. Człowiek, natura i Bóg stają się jednością, którą Bóg stworzył i w każdym momencie przenika swą mocą. Krzak dzikej róży wydany w 1898 r. przyniósł pogłębienie tej postawy. Przemiany zachodzące w przyrodzie ukazują harmonię świata, sama zaś natura jest źródłem spokoju, piękna i czynnikiem, który godzi wszelkie dysonanse i przeciwieństwa. Symboliczne przeciwstawienie życia i śmierci w obrazie krzaku dzikiej róży rosnącego na skale i zwalonego, martwego drzewa limby, dopełnia obraz o charakterze czysto impresjonistycznym, z niezwykłą kolorystyką, grą światła i przestrzenią.
Do Krzaku dzikej róży dołączył poeta poemat dramatyczny Na Wzgórzu Śmierci. Nie była to pierwsza próba sięgnięcia do wątków ewangelicznych. Na uwagę zasługuje poemat Chrystus z 1890 r., w którym po raz pierwszy nastąpiło przesunięcie walki dobra ze złem z płaszczyzny społecznej na metafizyczną. W poemacie Na Wzgórzu Śmierci, Golgota nie jest jedynie symbolem o charakterze religijnym czy historycznym, ale również ukazuje ponadczasowe prawo ofiary. Punktem docelowym religijnych, ewangelicznych penetracji Kasprowicza stały się Hymny (1898-1901), ujęte w dwa cykle: Ginącemu światu i Salve Regina. Cykl pierwszy stanowi obraz buntu przeciwko Bogu, drugi zaś ukazuje stopniowe pogodzenie się, uspokojenie i zrozumienie. Dobro i zło leżące u podstaw ludzkiej egzystencji powodują nieustanną walkę, która rozgrywa się w duszy ludzkiej, powodując ból i cierpienie. Cierpienie człowieka, jego modlitwy i błagania nie znajdują odzewu, ponieważ Bóg odpowiada milczeniem ("Na mękę wieków patrzysz nie widzącym okiem"). Człowiek jest więc samotny i opuszczony przez Boga, a ofiara, zarówno ta złożona przez Chrystusa, jak i zwykła, ludzka ofiara, wydają się nie mieć sensu:
A Ty, o Boże!!
[...]
siedzisz pomiędzy gwiazdami
i głową na złocistym spocząwszy trójkącie
krzyż trójramienny mając u swych nóg
proch gwiazd w klepsydrze przesypujesz złotej
[Dies irae]

Człowiek w poczuciu bezsilnej rozpaczy, w buncie przeciwko milczącemu, zajętemu dziwnymi sprawami Bogu, zgina kolana, korzy się przed szatanem:

Szatanie!
[ . . . . . ]
Z nieukojoną żałobą
klękam przed Tobą!
[Święty Boże, Święty Mocny]

Bluźnierczy finał tego hymnu to kwintesencja cierpienia, rozpaczy i zwątpienia. Jednakże już w Pieśni wieczornej odrzucony zostaje pogląd o dualistycznym charakterze świata, o bezkompromisowym podziale na dobro i zło. Przywrócenie stanu pierwotnej egzystencji, harmonii bytu doskonałego otwierało nową perspektywę zbawienia. Zło i grzech nie są już kategorią nieuchronną, zaczynają się pojawiać terminy wolnej woli i odpowiedzialności. Tak jak w tomie Miłość ukazane były wszelkie przejawy tego uczucia, tak nowa postawa światopoglądowa jest pogodzeniem się ze wszelkimi aspektami życia i zgodą na istnienie zarówno wyżyn, jak i upadków. Strukturę formalną Hymnów porównywano do muzyki polifonicznej rozpisanej na olbrzymią ilość instrumentów zgodnie współbrzmiących ze sobą, to znów szarpiących natrętnym dysonansem. Tym brzmieniowym kontrastom odpowiada zarówno stylistyka, jak i budowa tekstu. Stylistyka tych utworów to zróżnicowany zestaw konwencji poetyk - od naturalizmu, przez impresjonizm i symbolizm do ekspresjonizmu, który właśnie służy wydobyciu kontrastowych stanów emocjonalnych, nieustannego ruchu i nieoczekiwanych zwrotów. Także i w Hymnach mamy do czynienia z wątkiem osobistym. W tym czasie Jadwiga z Gąsowskich Kasprowiczowa opuściła męża i dwie córki dla Stanisława Przybyszewskiego. Stąd aluzje nawiązujące do "pramatki Grzechu, jasnowłosej Ewy, z gadziną zdrady u swych białych stóp".
Następny tom liryków Chwile ukazał się w 1911 i nie przyniósł radykalnych zmian w światopoglądzie poety. Pomysły zawarte w Chwilach znane są już z wcześniejszej twórczości i nawiązują bezpośrednio do wniosków zawartych w Salve Regina, podobnie jest zresztą w tomie Ballada o słoneczniku, który oprócz liryków zawiera utwory balladowe, powstałe w okolicach roku 1906. Jednakże pogodzenie się z Bogiem i uspokojenie wewnętrzne nie są całkowite. Istnieją bowiem tony rezygnacji i pesymizmu, wyrugowane dopiero w Księdze ubogich.
Tomik ten nawiązuje swym tytułem do średniowiecznej Biblii pauperum, a forma i treść stanowią odzwierciedlenie rodzącego się światopoglądu - prymitywizmu i franciszkanizmu. Pogodzenie się z Bogiem pozwoliło na przyjęcie chrześcijańskiego sposobu widzenia świata, gdzie człowiek ma wolną wolę i może być skażony grzechem. jednakże ciało i dusza człowieka nie mogą być jednoznacznie złe, skoro stworzył je Bóg. W Księdze ubogich ukształtowany został w całości pogram poetycki, z chrześcijańskim personalizmem jako podłożem filozoficznym, franciszkanizmem - postawą etyczną i prymitywizmem jako środkiem przekazu artystycznego.
Ostatni, wydany już po śmierci poety tomik - Mój świat (1926), zawierał jeszcze dalej posunięte tendencje prymitywistyczne. Wiersze z tego tomu są poetyckimi stylizacjami ludowymi. Poeta sięgnął do folkloru góralskiego, który od czasów Krzaku dzikej róży pojawiał się w jego twórczości.
Twórczość dramatyczną uprawiał Kasprowicz od wczesnej młodości, niejako na marginesie swych dokonań poetyckich. W 1891 powstał, inspirowany naturalizmem, dramat z życia wsi wielkopolskiej pt. Świat się kończy, który dotyczył problemów walki z naporem germanizacyjnym. W 1899 w dramacie Bunt Napierskiego wątek walki o własną ziemię i sprawiedliwość społeczną został ukazany w oparciu o wydarzenie historyczne. W 1905 w dramacie Uczta Herodiady, podejmując bardzo modny w modernizmie, nie tylko w literaturze, wątek biblijny, rozwinął już wcześniej, poruszony w hymnie Salome, temat. Dramat Sita to sięgnięcie do motywów religijnych i filozoficznych z kręgu kultury indyjskiej. Ukoronowaniem twórczości dramatycznej był Marchołt gruby a sprośny, dzieło, nad którym pracował Kasprowicz niemal do końca życia. To czteroaktowe "misterium tragikomiczne", tworzone przez prawie dwadzieścia lat należy do najtrudniej interpretowalnych dzieł Kasprowicza. Marchołt to postać znana w literaturze polskiej od czasów przetłumaczenia w 1521 r. Rozmów, które miał król Salomon mądry z Marchołtem grubym a sprośnym. Jest to ludowy mędrzec, trywialny i rubaszny, który dzięki sprytowi potrafi nie tylko dyskutować z biblijnym królem Salomonem, ale i go przechytrzyć. Kasprowicz ukazuje Marchołta, który ponosi klęskę, ponieważ jego poglądy etyczne są, przez swój maksymalizm, nieludzkie. W tym dramacie również można dostrzec dokonujący się przełom światopoglądowy autora, który identyfikuje się ze swoim bohaterem, jednakże nie może przyznać racji jego bezkompromisowym poglądom. Kasprowicz zaczął dostrzegać równość ducha i materii, duszy i ciała. Obraz rewolucji w Marchołcie skłania do konkluzji, iż przemiany osiągnięte takim sposobem nie przyniosą efektu, nie tylko z powodu poglądów Marchołta, ale i niestałości, zmienności nieprzygotowanego do przemian tłumu.
Proza artystyczna O bohaterskim koniu i walącym się domu stanowi pogłos rewolucji z 1905 r. Tonem dominującym tego utworu jest przeświadczenie o kryzysie cywilizacyjnym, przede wszystkim moralnym. Ukazane zostały, w tonie mocno sarkastycznym, wszystkie te wartości, które uległy zdegradowaniu i zdegenerowaniu. Warstwą, w której stronę skierowane są ataki, jest burżuazja, przedstawiona nie jako nie rozumiejący sztuki filister, ale jako przedstawiciel pewnej uformowanej klasy społecznej, tworzącej nowe oblicze świata.
Oprócz bogatej twórczości poetyckiej i dramatycznej osobny nurt w pisarstwie Kasprowicza stanowią przekłady z języków obcych. Jan Kasprowicz tłumaczył z kilku języków: greki, łaciny, francuskiego czy włoskiego. Jako tłumacz literatury niemieckiej przyswoił czytelnikom polskim twórczość dramaturgów romantycznych: Goethego i Hauptmanna. Przekładał także twórczość licznych poetów i dramaturgów angielskich: Shelleya, Keatsa, Shakespeare´a, Swiburne´a, Wilde´a, Marlowe´a i Yeatsa. W dorobku translatorskim Kasprowicza znaleźli się także Ajschylos i Eurypides. Z języka francuskiego tłumaczył niewiele, poza kilkoma wierszami Rimbauda i cyklem poematów prozą Bertranda. Twórczość translatorska Kasprowicza nie odgrywa w dzisiejszych czasach znaczącej roli, jednakże na początku XX w. pozwoliła chociażby na przybliżenie, mało znanych w kulturze polskiej, pisarzy angielskich.
(Magdalena Piekara) Zob. też: HYMNY KASPROWICZA, KRZAK DZIKIEJ RÓŻY KASPROWICZA

Dla tego hasła nie dodano jeszcze żadnych obrazków do galerii.

Nie zdefiniowano.

Brak linków wewnetrznych.

Brak linków zewnetrznych.

Rodzaj dostępu Cena Sms Pozostałe
Jednorazowy 2 zł


Informacje o nas

Serwisy

Polecane

Zakupy

Pomoc