Encyklopedia internetowa - Słowniki online

Korzystanie z serwisów było możliwe to było dzięki środkom pomocowym pochodzącym z Unii Europejskiej


Częściowa realizacja projektu inwestycyjnego sfinansowana została ze środków Unii Europejskiej w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Śląskiego 2007 - 2013

DRAMAT ROMANTYCZNY Słownik: Słownik literatury polskiej

Popularność: (popularność 0%)

Data utworzenia:

2008-10-22 10:05:40

Data ostatniej modyfikacji:

Hasło nie było modyfikowane.

W okresie popowstaniowym dramat stał się w polskim romantyzmie jedną z najważniejszych form wypowiedzi literackiej, realizowaną przez najwybitniejszych twórców. Zerwano radykalnie z ugruntowanymi jeszcze w Poetyce Arystotelesa rygorystycznymi regułami, formułowanymi w normatywnych poetykach klasycystycznych i określającymi ściśle zasady tworzenia tragedii i komedii. Dramat romantyczny odrzucał przede wszystkim antyczną zasadę trzech jedności - akcji, miejsca i czasu, wprowadzając najczęściej kompozycję luźno połączonych z sobą scen, rozgrywających się nie tylko w różnym czasie i przestrzeni, ale czasem nawet bezpośrednio nie powiązanych ze sobą fabularnie (jak np. w Dziadów części III Mickiewicza) lub tworzących odrębne epizody, które łączy jedynie postać głównego bohatera (np. Kordian Słowackiego).
Sięgając do wzorców dramatopisarstwa W. Szekspira, a także J.W. Goethego i F. Schillera, łączono w jedną całość elementy tragizmu i komizmu, tak ściśle rozgraniczane w klasycystycznej doktrynie "czystości" gatunków. Zacierając granice pomiędzy gatunkami i rodzajami literackimi, romantycy tworzyli dramaty przeniknięte żywiołem lirycznym (np. w Dziadów części IV Mickiewicza) lub ujęte w szereg scen składających się na fabułę epickiej opowieści (np. Kordian Słowackiego). W skrajnych przypadkach powstawały utwory sytuujące się na pograniczu dramatu i epiki, posługujące się na przemian różnymi formami epickiej narracji przeplatanej scenami dramatycznymi i przesycone pierwiastkami liryki, jak np. Wacława dzieje S. Garczyńskiego. Wszystko to sprawiało, że kompozycja dramatu romantycznego na ogół odbiegała zdecydowanie od zasad klasycznej harmonii w kierunku mniejszej czy większej dezintegracji formy. Pojawiać się zaczęły także dramaty pisane prozą (Nie Boska Komedia i Irydion Zygmunta Krasińskiego, Horsztyński i Złota Czaszka Słowackiego).
Istoty dramatu romantycy upatrywali nie w określonych cechach formalnych utworu czy możliwości jego inscenizacji - dramat romantyczny uchodził zresztą za "niesceniczny", co oznaczało nie tyle niemożność jego wystawienia, ile raczej traktowanie go jako tekstu przeznaczonego przede wszystkim do czytania, a nie tylko prezentacji w postaci teatralnego widowiska. Sprzyjały temu zarówno poglądy romantyków na temat niczym nie skrępowanej swobody twórczej, odrzucającej rygory tradycyjnej dramaturgii warunkowane właśnie wymogami sceny, jak i - w przypadku twórczości emigracyjnej - świadomość praktycznej niemożności wystawienia tych utworów w teatrze w dającej się przewidzieć przyszłości. Inna rzecz, że wbrew pozorom większość dramatów romantycznych już wówczas bez większych trudności technicznych mogła być prezentowana z całym zasobem efektów specjalnych, gdyż teatr ówczesny przeszedł swoistą "rewolucję" w zakresie możliwości tworzenia różnego rodzaju widowiskowych inscenizacji, z czego doskonale sobie zdawał sprawę np. Juliusz Słowacki jako bywalec paryskich spektakli.
Najczęściej autorzy dramatów romantycznych sięgali po tematykę historyczną, w której znajdowali szerokie pole do prezentacji swych idei historiozoficznych. Porządek dramatu miał bowiem według teoretyków romantyzmu, m.in. Maurycego Mochnackiego, zgodnie z potrzebami epoki odzwierciedlać porządek historii.
Rozwój dramatu romantycznego zmierzał od nowatorstwa form zdezintegrowanych, posiadających z założenia budowę fragmentaryczną, jak Dziady Mickiewicza, w kierunku bardziej tradycyjnej, zwartej konstrukcji całości, jak w późniejszych dramatach Słowackiego czy Norwida. Problematyka egzystencjalna, obecna m.in. w Dziadów części IV, Kordianie czy częściowo w Nie Boskiej Komedii, ustępowała z czasem zagadnieniom historiozoficznym, pytaniom o sens dziejów i mesjanistycznie pojmowaną wizję narodu. Wnet porzucono też pojawiające się we wcześniejszych utworach elementy fantastyki i cudowności, wywodzące się z inspiracji folklorem, a symbolizujące obecność w świecie ludzkiej egzystencji zjawisk niepoznawalnych w sposób racjonalny, jak np. w Dziadów części III i IV. Zastąpić je miały rozległe koncepcje mistyczne, których najpełniejszym wyrazem stała się twórczość Słowackiego z lat 40.
Szczególną rolę w kształtowaniu się dramatu romantycznego odegrała twórczość Mickiewicza, choć na tym polu niezbyt obfita, to jednak niezwykle ważna nie tylko ze względu na jej rangę literacką, ale przede wszystkim dlatego, że dzięki nowatorstwu formy stała się ona impulsem dla dalszych śmiałych eksperymentów artystycznych. Ogłoszone w II tomie Poezji tzw. Dziady kowieńsko wileńskie (cz. II i IV, Wilno 1823) stały się - podobnie jak zawarte w tomie wcześniejszym Ballady i romanse - manifestem nowej, romantycznej wizji świata. Część II potwierdziła romantyczne zainteresowanie ludowością, w której dostrzegano skarbiec narodowej tradycji. Poetycka wizja ludowych obrzędów - w istocie białoruskich - stała się wyrazem nowego, odmiennego od ukształtowanego przez XVIII wieczny racjonalizm obrazu świata, w którym znalazło się miejsce na tajemnicę i sacrum, a żywi i umarli pozostawać mogli ze sobą w kontakcie. Dziadów część IV przyniosła ujętą w formę lirycznych monologów biografię romantycznego bohatera z centralnym motywem nieszczęśliwej miłości i samobójstwa. To swoiste studium psychologiczne przeżyć Gustawa, targanego sprzecznymi uczuciami, uwydatnia też rolę romantycznych lektur - dzieł G.G. Byrona, J.W. Goethego, F. Schillera - w kształtowaniu wrażliwości emocjonalnej nowego pokolenia. Ważną, wczesnoromantyczną warstwę tego dramatu stanowią też pojawiające się w dialogach Gustawa z Księdzem polemiki z filozofią racjonalistyczna i wynikającą z niej wizją świata, Boga i człowieka.
Napisana w Dreźnie a wydana w Paryżu w 1832 r. Dziadów część III zapoczątkowała nową tematykę w dramacie romantycznym. Utwór, ujęty w szereg luźno powiązanych scen, łączy w sobie warstwę polityczno historyczną (obraz martyrologii narodu, spisków, więzień, zsyłek) z planem metafizycznym (wydarzenia dramatu traktowane jako przejaw odwiecznej walki dobra ze złem). Nowością było ukazanie tej problematyki w kontekście mesjanistycznym, a więc w kategoriach męczeństwa i ofiary narodu, w którego losach i przeznaczeniu dopatrywano się analogii do męki i odkupieńczej ofiary Chrystusa. Utwór przynosi też kontrastowe przeciwstawienie postawy dwóch postaci - Konrada, którym kieruje pycha i indywidualizm, połączony z pragnieniem władzy i prowadzący do buntu przeciwko Bogu, i ks. Piotra, którego pokora i poddanie się woli Bożej sprawia, że staje się on narzędziem jej planów. Ks. Piotr, którego Widzenie stanowi swoistą przeciwwagę Wielkiej improwizacji Konrada, reprezentuje więc nowy typ bohatera romantycznego, który - zgodnie z koncepcjami mesjanizmu - drogę do wolności narodu widzi nie w walce zbrojnej, lecz w cierpieniu i ofierze. Zapowiedzią takiej przemiany Konrada staje się scena ostatniego jego spotkania z ks. Piotrem.
Do najoryginalniejszych pozycji romantycznej dramaturgii należą utwory Zygmunta Krasińskiego. Wydana bezimiennie w 1835 r. w Paryżu Nie Boska Komedia łączy w sobie dwa odrębne wątki, które spaja postać głównego bohatera. Część II i III jest w istocie rozrachunkiem z ideałami wczesnego romantyzmu, z jego kultem poezji i marzeń, które okazują się jednak złudną marą, odrywającą bohatera utworu - Męża - od rzeczywistości i wiodącą go do zguby. Część III i IV przynosi katastroficzną wizję rewolucji, ukazującą jej totalnie niszczący charakter oraz nihilizm odrzucający wszelkie wartości i nie dający nic w zamian. Jednocześnie historiozoficzne wizje Krasińskiego zakładają nieuchronne nadejście rewolucji, gdyż opierający się jej obóz arystokracji, na którego czele staje w Okopach Świętej Trójcy Hrabia Henryk, wyczerpał już swoje żywotne siły i nie jest w stanie dalej przewodzić narodowi. Historiozoficzny katastrofizm tego dramatu nie jest jednak równoznaczny z pesymizmem - upadek dotychczasowych form nie oznacza zagłady świata, końcowa scena objawienia się zwycięskiego Chrystusa świadczy, że nad rozwojem dziejów czuwa Opatrzność. W 1836 r. ukazał się - wydany również bezimiennie w Paryżu - kolejny dramat Krasińskiego, zatytułowany Irydion, którego akcja toczy się w starożytnym Rzymie za panowania cesarza Heliogabala. Tytułowy bohater, Grek, kierując się chęcią zemsty za zniewolenie jego ojczyzny, pragnie doprowadzić do upadku Rzymu, próbując wykorzystać do swych zamierzeń także chrześcijan. Idea zemsty, sprzeczna z chrześcijańskim nakazem miłości, zostaje tu jednak skompromitowana. Okazuje się także, że jednostka nie może wpłynąć na bieg historii, lecz musi poddać się jej prawom i woli Opatrzności.
Najpełniej dramat romantyczny rozwinął się pod piórem Juliusza Słowackiego. Wydane w 1832 r. w Paryżu Mindowe i Maria Stuart powstały pod wyraźnym wpływem Szekspira, natomiast w pełni oryginalnym dramatem był opublikowany w 1834 r. Kordian, który - choć jego akcja toczy się w latach 20. - podejmował nurtujące romantyków po klęsce powstania listopadowego pytania o sens samotnej walki i o dylematy etyczne dotyczące konfliktu pomiędzy szlachetnymi celami a wykraczającymi poza uznawane normy moralne sposobami ich realizacji. W latach następnych powstała m.in. Balladyna (1839), która była swoistą grą z romantycznymi konwencjami literackimi, ujętą w formę szekspirowskiej tragedii o mechanizmach władzy i jej dylematach moralnych. Dramat ten - wraz z późniejszą Lillą Wenedą (1839, wyd. 1840) - stanowił deklarowaną przez poetę próbę stworzenia mitycznej historii Polski. W bliższe epoki historyczne przenosiła się akcja Horsztyńskiego (1845), Mazepy (1839) czy w pozostawionym we fragmentach dramacie Złota Czaszka (1842). Romantyczna ironia doszła do głosu w osadzonej we współczesności fabule Fantazego (1844-1845). Odrębnym rozdziałem dramatopisarstwa Słowackiego są jego utwory z lat 40., z tzw. okresu mistycznego jego twórczości. Głoszone wówczas przez poetę koncepcje genezyjskie w odniesieniu do dziejów narodu dochodzą do głosu m.in. w historiozoficznych dyskusjach Samuela Zborowskiego (powst. 1845) oraz rozgrywających się w czasach konfederacji barskiej i koliszczyzny dramatach Ksiądz Marek (1843), Sen srebrny Salomei (1844). W tym duchu utrzymana jest także parafraza dramatu P. Calderona Książę Niezłomny (1843, wyd. 1844).
Dramat zajmuje też ważne miejsce w twórczości C.K. Norwida, poczynając od alegoryczno symbolicznego Zwolona (1848-1849, wyd. 1851), aż po powstałe w okresie późniejszym wizje historyczne Za kulisami (1865-1866), Kleopatra (1872), Wanda (1851), Krakus (1851) oraz dramaty współczesne - Aktor (1867) i Pierścień wielkiej damy (powst. 1872). Norwid pragnął zrealizować w tym utworze swą koncepcję "białej tragedii", w której istota tragizmu zawierać się miała nie w czynach bohaterów, lecz rozgrywać się w sferze psychologicznej.
Odrębnym zjawiskiem polskiej dramaturgii pierwszej połowy XIX w. była twórczość A. Fredry, choć chronologicznie współczesna epoce romantyzmu, to jednak wyrastająca z tradycji komedii molierowskiej i oświeceniowej, operująca zarówno elementami satyry obyczajowej, jak i komizmem sytuacji i postaci, będących na ogół nosicielami karykaturalnie stypizowanych cech i odpowiadających im "znaczących" nazwisk. Komedie Fredry - m.in. Pan Geldhab (1818), Mąż i żona (1822), Damy i huzary (1825), Śluby panieńskie (1832), Pan Jowialski (1832), Zemsta (1833), Dożywocie (1834-1835) - cieszyły się od początku ogromnym powodzeniem na polskich scenach, stanowiąc do dziś klasyczny repertuar narodowego teatru.
(Jacek Lyszczyna)
Zob. też: BALLADYNA, DZIADÓW CZĘŚCI II, IV /i/i/i/i/ii III, IRONIA ROMANTYCZNA, KOMEDIE ALEKSANDRA FREDRY, KORDIAN, NIE BOSKA KOMEDIA, NIESCENICZNOŚĆ DRAMATU ROMANTYCZNEGO, SZEKSPIRYZM, ZEMSTA

Dla tego hasła nie dodano jeszcze żadnych obrazków do galerii.

Nie zdefiniowano.

Brak linków wewnetrznych.

Brak linków zewnetrznych.

Rodzaj dostępu Cena Sms Pozostałe
Jednorazowy 2 zł


Informacje o nas

Serwisy

Polecane

Zakupy

Pomoc