Encyklopedia internetowa - Słowniki online

Patrząc z perspektywy kilku stuleci, można powiedzieć, że Sielanki Szymona Szymonowica to utwór, który powstał na pograniczu dwu epok literackich - renesansu i baroku (praca nad Sielankami trwała od 1593 do 1614 r.). Więcej jest w nich cech epoki mijającej, renesansu, ale badacze dostrzegają też w nich pewne elementy barokowe. Sam autor, ukryty za postaciami przemawiających pasterzy, to - można by powiedzieć za Horacym - laudator temporis acti (piewca minionych czasów).
Sielanki pochodzą rzeczywiście z późnego okresu twórczości Szymonowica - zostały opublikowane, gdy był on już autorem większości swych łacińskich i polskich utworów oraz w zaciszu swej wiejskiej samotni mógł rozważać swoje dotychczasowe losy. A były one ciekawe. Szymonowic urodził się we Lwowie w roku 1558 w rodzinie mieszczańskiej. Ojciec jego, Szymon, był nie tylko kupcem i krawcem, ale także człowiekiem wykształconym. Sam Szymonowic też ukończył studia w Akademii Krakowskiej, a jego mistrzami byli wybitni uczeni owych czasów - Jakub Górski czy Stanisław Sokołowski, znał też wybitnego matematyka Walentego Fontanę. Nie wiemy nic bliższego o jego studiach zagranicznych, które prawdopodobnie podjął na początku lat 80. Decydującą rolę w jego życiu odegrał kanclerz Jan Zamoyski, któremu zawdzięczał nobilitację przyznaną w uznaniu licznych zasług. Szymonowic miał bowiem zasługi nie tylko w dziedzinie literatury, jako świetny organizator przyczynił się do powstania Akademii Zamoyskiej, a po śmierci hetmana (1605) opiekował się jego synem Tomaszem. Stopniowo usuwał się jednak do swoich ziemskich majątków. Warto przy okazji wspomnieć - w związku z gospodarskimi obowiązkami Szymonowica - że istnieją świadectwa dowodzące tego, że Szymonowic bezwzględnie przestrzegał surowych praw feudalnych, co pozostaje w sprzeczności z jednostronnym odczytaniem jednej z jego sielanek - Żeńców (będzie o tym mowa dalej). Szymonowic zmarł w Czernięcinie w maju 1629 r.
Badacze dzielą zazwyczaj jego twórczość na wcześniejszą, łacińską i późniejszą, w języku polskim. Ten pierwszy okres miałby wskazywać na pewne ślady fascynacji nowym stylem, barokiem, a drugi, polski, miałby charakter renesansowy. To uproszczenia, ale sam podział jest w zasadzie trafny. W młodości Szymonowic napisał łaciński poemat Divus Stanislaus, który przedstawiając oficjalną wersję wypadków związanych z konfliktem Stanisława ze Szczepanowa z Bolesławem Śmiałym, zyskał poecie przychylność kręgów kościelnych. Spośród późniejszych utworów zwracały uwagę utwory pisane na wzór greckiego poety Pindara, których styl i kompozycja przypominała właśnie utwory barokowe. Dotyczy to też najsłynniejszego łacińskiego utworu Szymonowica, dramatu Castus Joseph (Pobożny Józef), który pod tymże łacińskim tytułem ukazał się następnie w przekładzie na język polski. Przywołajmy opinię Wiktora Weintrauba: "We wcześniejszych [...] łacińskich wierszach Szymonowic występuje jako typowy przedstawiciel stylu barokowego. Słownictwo jego dramatu Castus Joseph, nie unikające zarówno archaizmów, jak i kolokwializmów, wyszukana rytmika ód, zuchwałe innowacje wersyfikacyjne (w jego Aelinopeanie nierzadko wyrazy są rozłamane na dwa wersy), bogata metaforyka, użycie niezwykłych złożonych epitetów własnej inwencji [...], zawiły szyk, oksymorony - wszystko to rysy bardzo konsekwentnego, aż przejrzałego baroku". Dalej uczony stwierdza, że "radykalny odwrót od tej poetyki", z jakim mamy do czynienia w Sielankach jest zagadką. Nie ma wątpliwości, że jest to odwrót - w Sielankach metaforyka jest oszczędna, słownictwo "klasycyzujące, którego ideałem jest prostota i szlachetność wyrazu". Janusz Pelc uznał je za "późny manifest klasycyzmu renesansowego", manifest niezależności twórcy, który wyrwał się z okowów dworskiej służby.
Sielanki są niewątpliwie najważniejszym utworem Szymonowica. On wprowadził do polszczyzny tę nazwę gatunkową (od "sioło" - "wieś"), podobnie jak Kochanowski nazwę fraszki, choć realizacji literackich gatunku szukalibyśmy już wcześniej - choćby w arkadyjskim świecie Pieśni świętojańskiej o sobótce autorstwa tegoż Kochanowskiego. Tradycje sielanki sięgają jednak starożytności, kiedy to powstały bukoliki (dosłownie - pieśni wolarzy) greckiego poety Teokryta i eklogi rzymskiego poety Wergiliusza. Znany jest jeszcze z poetyk, trzeci, grecki termin - idylla. Dwa były - mimo wszystkich różnic - wyznaczniki utworów bukolicznych, sielankowych: przedstawiały one proste życie rozgrywające się w pejzażu wiejskim, pasterskim, którego nie dotknęło zło cywilizacji, a bohaterami byli właśnie pasterze, rolnicy, ogrodnicy czy rybacy. Dawna teoria poezji nie wykluczała alegorycznego traktowania sielanki, która mogła odnosić się do bardziej realnych wydarzeń. Miała ona być jednak przede wszystkim realizacją mitu o Arkadii - krainie wiecznej szczęśliwości, w której nie ma konfliktów, a ludzie wiodą żywot spokojny wypełniony codziennymi radościami, muzyką i śpiewaniem. Pokrewnym sielance (czy też eklodze i bukolice) gatunkiem literackim realizującym mit arkadyjski był dramat pasterski. W epoce renesansu do tradycji sielanki Teokryta i Wergiliusza dołączył jeszcze włoski poeta Jacopo Sannazaro (sielanka Wierzby Szymonowica jest zresztą częściowo przekładem jego sielanki Salices).
W Sielankach Szymonowica obok utworów ukazujących arkadyjską wizję świata, mityczną scenerię występują i takie, w których odniesienia do ówczesnej rzeczywistości są bardzo wyraźne (jak w Żeńcach). Nieraz możemy spotkać w sielankach lokalny, ruski koloryt, odwołanie się do szlacheckiej i ludowej obrzędowości, pasterze noszą swojskie imiona. Trudno czasami domyślić się, że sielanka jest przekładem utworu Teokryta czy Wergiliusza. Ukazywanym wydarzeniom towarzyszy głos poety i choć nie jest to wyraźnie wyodrębniony narrator, jego głos łączy różne sceny sielanek w jedną całość - wypowiada własne opinie ustami różnych bohaterów. Jedna z tych wypowiedzi jest często cytowana - skarga Menalki z sielanki Kiermasz:

wszystko się pomyka
na doł: zginęli dawni dobrzy kantorowie,
A miasto nich leda kto muzykiem się zowie.
I pieśni marne jakieś, nastrzępione słówki,
Bez rzeczy, a w nich gańby tylko i przymówki.

Do mitu o złotym wieku odwołuje się Sielanka III, wzorowana na VI eklodze Wergiliusza. gdzie mit ten głosi starzec Silenus. To najwyraźniejsza wypowiedź Szymonowica właśnie jako "chwalcy minionych czasów". Nie można jednak - jak czynili to uczeni kilkadziesiąt lat temu - traktować sielanek jako duchowej biografii poety, choć liczne aluzje antydworskie lub obrazki z codziennego życia odwołują się niewątpliwie do przeżyć i doświadczeń samego autora.
Wśród dwudziestu sielanek tylko dwie można by nazwać realistycznymi - Kołacze, które są obrazem obrzędu weselnego i Żeńców, opisujących ciężką pracę robotnic folwarcznych. I tu jednak odgrywa wielką rolę konwencja, a - jak podkreślano nie raz - Żeńcy nie są wyrazem potępienia wyzysku chłopa, a raczej na tle sielankowej przyrody ukazują konflikt, który może złagodzić pieśń, odgrywająca podstawową rolę w tym utworze. W Żeńcach wyrażono nadzieję, że możliwe jest odrodzenie dobroci w człowieku, powrót do dawnej, pierwotnej szczęśliwości. To nie rewolucyjność - przypisywana dawniej Szymonowicowi - ale przeciwny jej konserwatyzm wyznacza ideowy sens utworu
Niejednokrotnie dopatrywano się w sielankach współczesnych wydarzeń ukrytych pod antycznym, pasterskim kostiumem: zwłaszcza w Sielance XVII, krytykującej politykę Zygmunta III Wazy. Sielanki mówią o zalotach, o miłości, o ślubach i weselach, nawet o czarach odprawianych przez zazdrosną żonę (Sielanka XV. Czary), choć znajduje się w tym świecie również miejsce na śmierć - jak w alegorycznej Sielance XIX. Rocznica poświęconej rocznicy śmierci Jana Zamoyskiego.
Konwencjonalność przypisana gatunkowi nie jest synonimem sztuczności, a raczej specyficzną formą wypowiedzi, która mogła dotyczyć wszystkich ludzkich doświadczeń. I dlatego sielanka stała się w literaturze polskiej gatunkiem bardzo popularnym Następcami Szymonowica byli: Jan Gawiński, Adrian Wieszczycki, Henryk Chełchowski, a przede wszystkim Bartłomiej Zimorowic, autor Sielanek nowych ruskich. Późna twórczość Szymonowica kończy jednak karierę tego gatunku w literaturze staropolskiej rozpoczętą przez Sobótkę Jana Kochanowskiego.

Dla tego hasła nie dodano jeszcze żadnych obrazków do galerii.