Encyklopedia internetowa - Słowniki online

Biblia w renesansie pozostawała nadal jednym z głównych źródeł inspiracji literackiej.
Jak zauważył Janusz Pelc w swej rozprawie o Miejscu "Biblii" w tradycji według twórców literatury polskiego renesansu: "Dla twórców renesansu Biblia była wielkim autorytetem religijnym, moralnym, społecznym. Były to księgi objawienia, mądrości i jednocześnie księgi literatury urzekającej pięknem słowa i myśli. Były to księgi pouczające, poruszające i sprawiające w odbiorze zadowolenie estetyczne w myśl założeń retorycznej i poetyckiej perswazji. Były to księgi przeszłości i współtworzące wraz z dziełami filozoficznymi i poetyckimi starożytnych Greków i Rzymian aktualną wówczas - tj. w dobie renesansu - współczesność; były żywą tradycją ówczesnej współczesności".
Przypomnieć tu może warto, że zbiór ksiąg uważanych przez chrześcijan za natchnione był tworzony przez całe wieki - od XIII w. p.n.e., kiedy prawdopodobnie powstał Pięcioksiąg Mojżesza, do I w. n.e., kiedy zostały napisane księgi Nowego Testamentu. Długo też kształtował się kanon biblijny, czyli zatwierdzony przez Kościół zestaw ksiąg składający się właśnie na Biblię. Kanon był ustalony już w zasadzie w V w., ale ze względu na to, że jego skład był kwestionowany przez reformację, zatwierdził go jeszcze powszechny Sobór Kościoła katolickiego obradujący w Trydencie w połowie XVI w. W kanonie tym znajduje się 46 ksiąg Starego Testamentu i 27 ksiąg Nowego Testamentu. W literaturze najczęstszym źródłem inspiracji był Pięcioksiąg Mojżesza (z Księgą Rodzaju na czele), księgi: Tobiasza, Judyty, Estery i Hioba, które opowiadają o losach wybitnych bohaterów biblijnych, Pieśń nad Pieśniami w alegoryczny sposób mówiąca o miłości Boga i ludu wybranego, czy też księgi proroków (Izajasza, Jeremiasza) oraz Księga Psalmów. Z ksiąg Nowego Testamentu najpopularniejszym źródłem motywów i tematów literackich były Ewangelie. Trzeba dodać od razu, że wyobraźnię pisarzy kształtowały nie tylko księgi z oficjalnego kanonu, ale również utwory powstałe w tym samym czasie, co księgi kanoniczne i opowiadające o podobnych sprawach, ale nie uznane przez kościoły za autentyczne i wyłączone z kanonu. Te tzw. apokryfy (np. Protoewangelia Jakuba, Ewangelia Nikodema, Ewangelia Tomasza) przynosiły wiele szczegółów nieobecnych w ewangeliach kanonicznych - np. życie Matki Boskiej czy dzieciństwo Jezusa - i inspirowały wiele utworów literackich też nazywanych apokryficznymi, które powstawały przede wszystkim w epoce średniowiecza, choć były popularne również w renesansie (jak obszerny polski apokryf późnośredniowieczny Rozmyślanie przemyskie znany z kopii powstałej ok. 1500 r., czy też Żywot Pana Jezu Krysta Baltazara Opeca wydany w 1522 r.).
Renesans był epoką wielkiego rozwoju przekładów Biblii z języków oryginalnych na języki narodowe, co stało się możliwe zarówno dzięki osiągnięciom renesansowej filologii, jak i postulatom ówczesnych reformatorów chrześcijaństwa. Księgi biblijne były spisywane w trzech językach - aramejskim i hebrajskim (Stary Testament) oraz greckim (Nowy Testament). Łaciński przekład św. Hieronima z V w., tzw. Wulgata, okazał się niezbyt dokładny i zaczęto tłumaczyć Biblię bądź wprost z nowo przygotowanych edycji w językach oryginalnych (tak w kościołach protestanckich) lub z poprawionej Wulgaty wzbogaconej wiedzą o językach oryginalnych (tak od połowy XVI w. w Kościele katolickim).
Pierwszy nowożytny przekład Nowego Testamentu na język polski wyszedł ze środowiska luterańskiego. Jego autorem był Stanisław Murzynowski. Przekład ów ukazał się w Królewcu w latach 1551-1552. Następny był katolicki przekład Nowego Testamentu z roku 1556, a potem już przekłady całej Biblii. W roku 1561 pojawił się katolicki przekład pt. Biblia, to jest księgi Starego i Nowego Zakonu na polski język z pilnością według łacińskiej Biblii od Kościoła krześcijańskiego powszechnie przyjętej, nowo wyłożone. Przekład ten znany jest pod nazwą Biblii Jana Leopolity. W roku 1563 ukazała się w kręgu Kościoła reformowanego (tzw. kalwińskiego) przełożona przez kilku wybitnych tłumaczy kalwińska Biblia tzw. brzeska (lub radziwiłłowska - od nazwiska Mikołaja Radziwiłła Czarnego) tłumaczona nie z łacińskiej Wulgaty św. Hieronima, ale z języków oryginalnych, tzn. hebrajskiego, aramejskiego i greckiego, zgodnie z humanistyczną zasadą, którą wprowadzili twórcy reformacji (Biblia święta, to jest księgi Starego i Nowego Zakonu, właśnie z żydowskiego, greckiego i łacińskiego nowo na polski z pilnością wyłożone). Potem zaczęli wydawać swe przekłady bracia polscy, najbardziej radykalny odłam polskiej reformacji, zwani też arianami, a w XVII w. - socynianami. W roku 1572 wyszedł przekład całej Biblii (tzw. Biblia nieświeska) dokonany w duchu ariańskim przez Szymona Budnego. Tekst został jednak tak zmieniony przed drukiem przez wydawców, że Budny nie uznawał go już za własny. Budny był znakomitym biblistą: wkrótce ukazał się jego przekład Nowego Testamentu. Z kręgu ariańskiego wyszedł też Nowy Testament w przekładzie Marcina Czechowica (1577).
Najwybitniejszym katolickim przekładem Biblii w XVI w. było dzieło jezuity, księdza Jakuba Wujka. W roku 1593 wyszedł Nowy Testament, w roku 1594 Psałterz Dawidów, a w roku 1599, już po śmierci Wujka, całość pt. Biblia, to jest księgi Starego i Nowego Testamentu według łacińskiego przekładu starego w Kościele powszechnym przyjętego na polski język [...] przełożone, z dokładaniem tekstu żydowskiego i greckiego i z wykładem katolickim trudniejszych miejsc [...]. Wydanie to zostało przygotowane do druku po śmierci tłumacza przez pięcioosobową komisję jezuicką, która starała się uczynić ten przekład jak najbardziej wiernym wobec obowiązującej wówczas poprawionej wersji Wulgaty (tzw. Wulgaty Sykstyńsko Klementyńskiej). W rezultacie powstał tekst znacznie zmieniony, który różni się od wersji księdza Wujka, ale - wydany po raz pierwszy w roku 1599 - do dziś funkcjonuje w obiegu czytelniczym jako tzw. Biblia Wujka. Przekład ten był przez wieki powszechnie używany i wpłynął na polski styl biblijny, m.in. Mickiewicza i innych pisarzy. W uzupełnieniu tej informacji dodajmy, że w roku 1632, a więc już w epoce baroku, ukazał się w Gdańsku pełny przekład Biblii dokonany przez Daniela Mikołajewskiego na potrzeby polskich kościołów protestanckich, zwany Biblią gdańską, pełniący w kościołach wywodzących się z reformacji tę samą funkcję przekładu "kanonicznego", jaką pełniła w Kościele katolickim Biblia Wujka. Był on zatytułowany Biblia święta, to jest księgi Starego i Nowego Przymierza z żydowskiego i greckiego języka na polski pilnie i wiernie przetłumaczone. Biblia gdańska to ulubiony przekład Cypriana Kamila Norwida.
W literaturze dawnej powstawały też literackie parafrazy poszczególnych ksiąg biblijnych. Szczególne pole do popisu dla poetów renesansowych w całej Europie stanowiła Księga Psalmów. Ten zbiór hymnów religijnych o różnym charakterze - wielbiących, błagalnych, pokutnych, dziękczynnych - był przekładany i parafrazowany na różne języki, przede wszystkim na łacinę, ale także na języki narodowe. W literaturze polskiej szczególną rolę odegrała poetycka parafraza Jana Kochanowskiego. Poeta nie znał prawdopodobnie języka hebrajskiego i korzystał z różnych przekładów łacińskich, zwłaszcza z przekładu szkockiego pisarza George´a Buchanana. Powstało dzieło wybitne, w którym tłumacz, trzymając się wiernie oryginału, jednocześnie przekształcał go w duchu humanistycznej religijności - łagodząc obraz surowego Boga czy wprowadzając figury stylistyczne, które bardziej przypominają poezję antyczną niż hebrajską. Takie zmiany są charakterystyczne dla epoki, a sam Kochanowski w liście do swojego przyjaciela, Stanisława Fogelwedera, obrazowo przedstawił swoje dylematy jako tłumacza, pisząc, że jednocześnie ukazują się mu dwie boginie: "Necessitas clavos trabales et cuneos gestans ahena" (Konieczność trzymająca w ręku haki i liny) oraz "Poetica nescio quid blandum spirans" (Poezja tchnąca niewysłowionym czarem). Ten dylemat między koniecznością wierności oryginałowi a swobodą twórczą sztuki poetyckiej poeta rozwiązał po mistrzowsku i nieprzypadkowo właśnie w liście dedykacyjnym do Psałterza Dawidowego, skierowanym do biskupa Piotra Myszkowskiego, znajdują się słynne słowa: "I wdarłem się na skałę pięknej Kallijopy, / Gdzie dotychmiast nie było znaku polskiej stopy". Psalmy w przekładzie Kochanowskiego weszły do śpiewników religijnych, katolickich i protestanckich, a do dziś śpiewa się wiele z nich nawet bez świadomości, że mamy do czynienia z utworem autorstwa Kochanowskiego, jak np. w przypadku Psalmu XCI "Kto się w opiekę poda Panu swemu...".
Inspiracje biblijne w literaturze to nie tylko parafrazy psalmów. Biblia była niewyczerpanym źródłem dla literatury parenetycznej, czyli przekazującej wzorce osobowe godne naśladowania. Tu przykładem może być również utwór Kochanowskiego - poemat Zuzanna oparty na Księdze Daniela i opowiadający o cnotliwej Zuzannie, która wolała ponieść śmierć niż utracić cześć, oddając się lubieżnym starcom. Równie popularna była starotestamentowa opowieść o patriarsze Józefie - znana z anonimowej Istoryji o świętym Józefie, z dramatu Reja Żywot Józefa i dramatu Szymonowica Castus Joseph. Wątki i postacie biblijne funkcjonowały też w innych dramatach, zwłaszcza o charakterze misterium, zakorzenionego jeszcze w średniowieczu, jak Historyja o chwalebnym zmartwychwstaniu Pańskim Mikołaja z Wilkowiecka., czy w dramatach wystawianych przez uczniów kolegiów jezuickich. Liczne, parenetyczne wizerunki biblijnych niewiast odnajdujemy również w poezji ariańskiej, np. w książce Erazma Otwinowskiego Sprawy abo historyje znacznych niewiast (1589). Motywy, tematy i postacie biblijne występowały też w niezliczonej ilości innych utworów, warto tu przede wszystkim przypomnieć o wielkiej tradycji poezji hymnicznej - łacińskiej i polskiej (hymny Jana Dantyszka, hymn Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary Jana Kochanowskiego).
Przede wszystkim jednak Biblia była obecna w prozie i poezji jako niewyczerpane źródło cytatów, sentencji, maksym moralnych. Cała przecież chrześcijańska liryka religijna jest oparta na Biblii - wystarczy przypomnieć tu liczne utwory z dwu ksiąg zbioru Pieśni Kochanowskiego. W utworach takich często religijne inspiracje biblijne łączą się z wątkami filozofii renesansowej. Biblia była także podstawowym źródłem motywów i exemplów (przykładów) w renesansowych kazaniach (dość przypomnieć Kazania sejmowe Skargi stylizowane na biblijne proroctwa), a niektóre gatunki biblijne (psalm, tren, przypowieść i parabola) stały się pierwowzorami nowożytnych gatunków literackich.
Zob. też: HUMANIZM RENESANSOWY, KSIˇŻKA I DRUKARSTWO, REFORMACJA

Dla tego hasła nie dodano jeszcze żadnych obrazków do galerii.